वैराग्य आणि पलायन — यात फरक काय?

 

केतूचा मार्ग

— एक तरुण संन्यासी, एक सोडलेले जग, आणि वैराग्याच्या वाटेवरचे एक अनपेक्षित वळण

भाग १ : वैशाखातली पहाट

वैशाख महिन्यातील एक पहाट.

उन्हाळा आता पुरता तापला होता. पहाटेच्या त्या शांत वेळी, सूर्य उगवायच्या आधीच हवेत एक कोरडी उष्णता होती. नाशिकच्या त्या जुन्या वाड्यात मात्र जाड भिंतींमुळे एक थंडावा टिकून होता. श्रीधर समर्थ पहाटे लवकर उठून दालनात बसले होते — समोर एक जुना ग्रंथ, हातात माळ, आणि मनात एक शांत स्थिरता.

निखिल देशमुख नेहमीपेक्षा लवकर आला.

"गुरुजी, इतक्या पहाटे भेट? हे जरा वेगळेच."

"वेगळा माणूस येणार आहे म्हणून वेगळी वेळ," समर्थ म्हणाले. "त्यानेच पहाटेची वेळ मागितली. म्हणाला — सूर्य उगवायच्या आधी भेटायचे आहे."

निखिलने नोंदवही उघडली. "नाव लिहिलेले नाही. फक्त लिहिले आहे — 'स्वामी विवेकानंद गिरी.' आणि एक ओळ — 'मी जग सोडले, पण एक प्रश्न माझा पाठलाग सोडत नाही.'"

समर्थांनी हातातली माळ बाजूला ठेवली. "जग सोडणे सोपे आहे, निखिल. पण मन सोडणे — ते सर्वात कठीण. जो माणूस संन्यास घेऊनही प्रश्न घेऊन येतो — त्याचा संन्यास अजून पूर्ण झालेला नाही."

भाग २ : स्वामी विवेकानंद गिरी

सूर्य उगवायच्या काही क्षण आधी दरवाजा वाजला.

आत आलेली व्यक्ती पाहून निखिल क्षणभर थबकला. भगवी वस्त्रे, मुंडन केलेले डोके, गळ्यात रुद्राक्षाची माळ — सगळे एका संन्याशाचे. पण चेहरा — तो चेहरा तरुण होता. फार तर तिशीचा. आणि त्या तरुण चेहऱ्यावर वैराग्याचा शांतपणा होता, पण डोळ्यांत मात्र एक अस्वस्थ खोली होती — जणू बाहेरून शांत समुद्र, पण आत खोलवर एक प्रवाह वाहत होता.

ते आत आले. हलक्या पावलांनी. आसन ग्रहण केल्यासारखे खुर्चीवर बसले.

"प्रणाम, समर्थजी," ते शांत, संथ आवाजात म्हणाले.

"प्रणाम, स्वामीजी," समर्थांनी तितक्याच नम्रतेने उत्तर दिले. "पहाटेची वेळ का मागितलीत?"

"कारण पहाट ही संधिकाळ आहे," स्वामीजी म्हणाले. "रात्र संपते आणि दिवस सुरू होतो, त्या मधल्या क्षणी. आणि मी सध्या तसाच आहे — दोन जगांच्या मध्ये. म्हणून वाटले, या वेळी आलो तर माझा प्रश्न तुम्हाला नीट समजेल."

समर्थांनी हलकेच मान डोलावली. हा माणूस विचारी होता, हे स्पष्ट होते.

"सांगा, स्वामीजी. तुमचा प्रश्न काय आहे?"

स्वामीजी काही क्षण शांत राहिले. मग बोलू लागले — आणि त्यांच्या आवाजातला तो संथपणा आता थोडा हलला.

भाग ३ : सोडलेले जग

"पाच वर्षांपूर्वी मी संन्यास घेतला," स्वामीजी म्हणाले. "त्याआधी मी एक सामान्य तरुण होतो. चांगली नोकरी होती, कुटुंब होते, मित्र होते. सगळे होते. पण आत — आत एक रिकामेपण होते जे कशानेच भरत नव्हते. मला सतत वाटायचे — हे सगळे क्षणभंगुर आहे. हा पैसा, हे यश, ही नाती — हे सगळे एक दिवस संपणार. मग या नाशवंत गोष्टींमागे धावण्यात काय अर्थ?"

"आणि म्हणून तुम्ही जग सोडले," समर्थ हळूच म्हणाले.

"होय. मी सगळे सोडले. घर सोडले, नोकरी सोडले, नाव सोडले. गुरूंकडे गेलो. दीक्षा घेतली. हिमालयात गेलो. साधना केली. पाच वर्षे. आणि या पाच वर्षांत मला बरेच काही मिळाले — शांती, एकाग्रता, एक खोल समज. पण—"

ते थांबले. त्यांच्या डोळ्यांतली ती अस्वस्थ खोली आता वर आली.

"—पण एक प्रश्न माझा पाठलाग सोडत नाही. आणि तो प्रश्न इतका त्रास देतो की माझी साधनाच विस्कळीत होते."

"कोणता प्रश्न?"

स्वामीजींनी समर्थांच्या डोळ्यांत थेट पाहिले.

"मी जग सोडले — हा माझा खरा निर्णय होता, की पळवाट होती? मी मोक्षाच्या वाटेवर आहे — की मी फक्त आयुष्यापासून पळालो? वैराग्य आणि पलायन — यात फरक काय? आणि मला हे जाणून घ्यायचे आहे — माझ्या पत्रिकेत खरोखर संन्यास लिहिला होता का? की मी एका भावनिक क्षणी, दुःखापासून पळून, चुकीचा मार्ग निवडला?"

भाग ४ : पत्रिकेची मागणी

दालनात एक खोल शांतता पसरली. बाहेर सूर्याची पहिली किरणे आता खिडकीतून आत डोकावू लागली होती.

समर्थ काही वेळ स्वामीजींकडे पाहत राहिले. मग म्हणाले — "स्वामीजी, एक गोष्ट विचारतो. तुम्ही संन्यासी आहात. तुम्ही ग्रह-नक्षत्रांच्या पलीकडे जाण्याचा मार्ग निवडला आहे. मग तुम्ही ज्योतिषाकडे का आलात? तुमच्यासाठी तर पत्रिका हीसुद्धा एक माया असली पाहिजे."

स्वामीजींच्या चेहऱ्यावर पहिल्यांदाच एक हलके स्मित उमटले. "तुम्ही बरोबर बोट ठेवलेत, समर्थजी. हाच माझ्या मनातला विरोधाभास आहे. पण मला असे वाटते — ज्योतिष हे भविष्य सांगणारे थोतांड नाही. ते एक आरसा आहे. आणि मला माझा चेहरा एकदा त्या आरशात बघायचा आहे — मी खरोखर कोण आहे ते समजून घ्यायला. मगच मी पुढे जाऊ शकेन."

समर्थांनी हलकेच मान डोलावली. हे उत्तर त्यांना आवडले.

"ठीक आहे. जन्मतपशील सांगा."

स्वामीजींनी सांगितले — त्यांची मूळ जन्मतारीख, वेळ आणि स्थान. संन्यास घेतल्यावर त्यांनी नाव बदलले होते, पण जन्म तर बदलता येत नाही.

समर्थांनी पत्रिका मांडली. ती बराच वेळ पाहिली. आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर एक विचारशील भाव उमटला.

भाग ५ : केतूचे स्थान

"स्वामीजी," समर्थ शेवटी हळूच बोलले, "तुमच्या पत्रिकेत केतू हा अत्यंत महत्त्वाच्या स्थानात आहे."

"केतू?" स्वामीजींनी विचारले.

"होय. राहू आणि केतू — हे दोन छाया-बिंदू. आधीच्या एका गोष्टीत मी राहूबद्दल बोललो होतो — राहू म्हणजे भ्रम, इच्छा, जगाकडे ओढणारी शक्ती. केतू हा त्याच्या अगदी विरुद्ध आहे. केतू म्हणजे वैराग्य, अलिप्तता, सोडून देणे, आणि अध्यात्माकडे ओढणारी शक्ती. राहू माणसाला जगात खेचतो — केतू माणसाला जगातून सोडवतो."

स्वामीजी पुढे झुकले. "म्हणजे... माझ्या पत्रिकेत वैराग्य आहे?"

"तुमच्या पत्रिकेत केतूचा प्रभाव बलवान आहे, एवढे मी सांगू शकतो," समर्थ सावधपणे म्हणाले. "आणि अध्यात्म, साधना, सूक्ष्म गोष्टींकडे ओढ — ही तुमच्या स्वभावात आहे, हेही दिसते. तुम्हाला हे सगळे आतून ओढत होते — हे योगायोग नव्हते. तुमचा कल खरोखर या वाटेकडे होता."

स्वामीजींच्या चेहऱ्यावर एक सुटकेचा भाव आला. "म्हणजे मी पळालो नाही? माझा निर्णय खरा होता?"

पण समर्थांनी हात उंचावला. "थांबा, स्वामीजी. इतक्या लवकर समाधान मानू नका. कारण इथेच खरी गोष्ट सुरू होते. कल असणे — आणि त्या कलाच्या मागे जाण्याचे कारण — या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत."

भाग ६ : दोन वाटा

समर्थ उठले. खिडकीपाशी गेले. बाहेर सूर्य आता पूर्ण उगवला होता आणि त्याचा सोनेरी प्रकाश सर्वत्र पसरला होता.

"स्वामीजी, केतूकडे माणूस दोन वेगळ्या वाटांनी पोहोचतो," ते म्हणाले. "आणि या दोन वाटांत फरक करणे — हाच तुमचा खरा प्रश्न आहे."

ते वळले.

"पहिली वाट — खरे वैराग्य. हे तेव्हा येते जेव्हा माणूस जग पूर्णपणे जगतो, अनुभवतो, समजून घेतो — आणि मग शांतपणे म्हणतो, 'हे सगळे ठीक आहे, पण माझा मार्ग वेगळा आहे.' हे वैराग्य परिपक्वतेतून येते. त्यात जगाबद्दल राग नसतो, कटुता नसती, पळण्याची घाई नसते. फक्त एक शांत निवड असते."

स्वामीजी लक्षपूर्वक ऐकत होते.

"दुसरी वाट — पलायन. हे तेव्हा येते जेव्हा माणूस एखाद्या दुःखाने, अपयशाने, किंवा भीतीने इतका हादरतो की तो जगाला सामोरे जाण्याऐवजी त्यापासून पळतो. वरवर हे वैराग्यासारखेच दिसते — भगवी वस्त्रे, साधना, एकांत. पण आत — आत एक न मिटलेली जखम असते. एक न सुटलेला प्रश्न असतो. आणि म्हणून ते वैराग्य कधीच पूर्ण शांती देत नाही."

समर्थ पुन्हा खुर्चीत बसले. स्वामीजींकडे खोलवर पाहिले.

"आता मला सांगा, स्वामीजी — तुम्ही म्हणालात की संन्यासापूर्वी तुमच्या आत एक रिकामेपण होते. ते रिकामेपण नेमके कधी सुरू झाले? त्याआधी काही घडले होते का?"

भाग ७ : लपलेली जखम

स्वामीजी काही वेळ शांत बसले. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा तो वैराग्याचा शांतपणा हळूहळू ढळू लागला.

"तुम्ही... तुम्ही नेमक्या जागी बोट ठेवलेत," ते हळूच म्हणाले. आणि पहिल्यांदाच त्यांचा संथ आवाज कापला.

"संन्यासाच्या एक वर्ष आधी — माझ्या आयुष्यात एक घटना घडली. मी एका मुलीवर प्रेम करत होतो. आम्ही लग्न करणार होतो. सगळे ठरले होते. आणि—"

ते थांबले. एक दीर्घ श्वास घेतला.

"—आणि एका अपघातात ती गेली. अचानक. एका क्षणात. आदल्या दिवशी आम्ही लग्नाच्या योजना आखत होतो, आणि दुसऱ्या दिवशी ती... नव्हती."

दालनात एक जड शांतता पसरली. निखिलच्या काळजात एक कळ उठली.

"त्यानंतर," स्वामीजी पुढे म्हणाले, "माझ्या आत सगळे कोसळले. मला वाटले — जर सगळेच इतके क्षणभंगुर आहे, जर माणूस एका क्षणात नाहीसा होऊ शकतो, तर या जगात गुंतण्यात काय अर्थ? हे जग दुःखाने भरलेले आहे. म्हणून मी ठरवले — मी या जगातून बाहेर पडेन. मी संन्यास घेईन. आणि—"

त्यांचा आवाज आता पूर्ण थरथरत होता.

"—आणि म्हणूनच मला आज भीती वाटते. की मी वैराग्यापोटी संन्यास घेतला नाही. मी तिच्या मृत्यूच्या दुःखापोटी पळालो. मी अध्यात्माच्या नावाखाली — फक्त माझ्या जखमेपासून लपलो."

भाग ८ : केतूचे खरे रहस्य

समर्थ बराच वेळ काही बोलले नाहीत. त्यांनी पुन्हा पत्रिकेकडे पाहिले — आणि या वेळी त्यांची नजर एका वेगळ्या गोष्टीवर खिळली.

"स्वामीजी," ते अखेर हळुवारपणे म्हणाले, "आता मला तुमच्या पत्रिकेचे खरे रूप दिसते. आणि ते तुम्हाला वाटते तितके साधे नाही."

स्वामीजींनी भरल्या डोळ्यांनी वर पाहिले.

"तुमच्या पत्रिकेत केतूचा प्रभाव खरोखर आहे — हे मी आधीच सांगितले. म्हणजे अध्यात्माकडे, सोडून देण्याकडे तुमचा नैसर्गिक कल आहे — हे खरे आहे. पण तुमच्या प्रेयसीचा तो मृत्यू — ती घटना — ती एक प्रचंड धक्का होती. आणि माणूस जेव्हा अशा धक्क्यात असतो, तेव्हा तो जो निर्णय घेतो, त्यात त्याचा खरा स्वभाव आणि त्याची जखम — दोन्ही मिसळलेले असतात."

समर्थ पुढे झुकले.

"म्हणजे काय? तुमचा संन्यास हा पूर्णपणे खोटा नव्हता — तुमच्यात खरे वैराग्य आहे. पण तो पूर्णपणे शुद्धही नव्हता — त्यात दुःखाची एक पळवाटही होती. दोन्ही खरे आहे, स्वामीजी. आणि म्हणूनच तुमचा प्रश्न इतका त्रास देतो — कारण तुम्ही तो काळा-पांढरा करायचा प्रयत्न करताय. 'एकतर हे खरे वैराग्य, नाहीतर निव्वळ पलायन' — असे म्हणताय. पण सत्य हे दोन्हींच्या मध्ये आहे."

भाग ९ : जखम आणि वैराग्य

"मग मी काय करू?" स्वामीजींनी आर्ततेने विचारले. "जर माझा संन्यास अर्धवट शुद्ध आहे — तर मी तो सोडू का? परत जगात जाऊ का? की पुढे चालू ठेवू?"

समर्थांनी मान हलवली. "स्वामीजी, मी तुम्हाला 'संन्यास सोडा' किंवा 'चालू ठेवा' असे सांगणार नाही. ते तुमचे उत्तर आहे, माझे नाही. पण मी तुम्हाला एक गोष्ट सांगतो."

ते उठले आणि स्वामीजींजवळ आले.

"तुमच्या वैराग्यात एक जखम लपली आहे — तुमच्या प्रेयसीच्या मृत्यूची. आणि जोपर्यंत ती जखम बरी होत नाही, तोपर्यंत तुमचे वैराग्य कधीच पूर्ण होणार नाही. कारण तुम्ही जगापासून पळून आलात — पण ती जखम तुम्ही सोबत आणलीत. तुमच्या भगव्या वस्त्रांच्या आत, तुमच्या रुद्राक्षाच्या मण्यांमागे — ती जखम अजून ताजी आहे. आणि म्हणूनच साधनेत तुम्हाला पूर्ण शांती मिळत नाही."

स्वामीजींच्या डोळ्यांतून आता अश्रू वाहू लागले — पाच वर्षांत जे साधनेने रोखले होते, ते आज मोकळे झाले.

"मग जखम कशी बरी करू?" त्यांनी कुजबुजत विचारले.

"जखमेला सामोरे जाऊन," समर्थ हळूच म्हणाले. "तुम्ही पाच वर्षे तिच्यापासून पळत राहिलात — एकांतात, साधनेत, हिमालयात. पण पळून जखम बरी होत नाही. ती तेव्हाच बरी होते जेव्हा तुम्ही तिच्याकडे थेट बघता, तिचे दुःख पूर्ण अनुभवता, आणि मग — मगच — तिला शांतपणे जाऊ देता. तुमच्या प्रेयसीला तुम्ही अजून जाऊ दिले नाही, स्वामीजी. तुम्ही फक्त तिची आठवण एका कोपऱ्यात बंद करून, त्यावर वैराग्याचे आवरण घातले."

भाग १० : खरा संन्यास

बाहेर सूर्य आता बराच वर आला होता. दालनात सोनेरी प्रकाश भरला होता.

"स्वामीजी," समर्थ पुढे म्हणाले, "खरा संन्यास म्हणजे जगाचा द्वेष नाही, किंवा जगापासून पळणे नाही. खरा संन्यास म्हणजे जगावर प्रेम करूनही त्यात न अडकणे. तुम्ही म्हणालात — जग दुःखाने भरलेले आहे, म्हणून मी सोडले. पण हे वैराग्य नाही — हा रागावलेल्या प्रेमाचा दुसरा चेहरा आहे. जो खरोखर विरक्त असतो, तो जगाला दोष देत नाही. तो म्हणतो — 'जग सुंदरही आहे आणि दुःखमयही. आणि मी दोन्ही स्वीकारतो, पण त्यात बांधला जात नाही.'"

स्वामीजी शांतपणे ऐकत होते. त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते, पण चेहऱ्यावर एक वेगळीच स्पष्टता येऊ लागली होती.

"तुमच्या पत्रिकेत केतू आहे — खरे वैराग्य आहे," समर्थ म्हणाले. "पण ते वैराग्य अजून शुद्ध व्हायचे आहे. आणि ते शुद्ध होईल — जेव्हा तुम्ही पळून आलेल्या त्या जखमेकडे परत वळाल, तिला सामोरे जाल, तिचे दुःख पूर्ण रडून घ्याल — आणि मग, खऱ्या अर्थाने, तिला आणि स्वतःला मुक्त कराल. तेव्हा तुमचा संन्यास पलायनातून परिपक्वतेकडे जाईल."

"म्हणजे मी संन्यास सोडायचा नाही?"

"मी असे म्हणत नाही," समर्थ हसले. "मी म्हणतो — आधी तुमची जखम बरी करा. मग बघा — संन्यास तुम्हाला अजूनही हाक मारतोय का. जर बरे झाल्यावरही तुम्हाला हीच वाट हवीशी वाटली — तर तो खरा संन्यास असेल, शुद्ध, पूर्ण. आणि जर बरे झाल्यावर तुम्हाला वाटले की तुम्हाला जगात परत जायचे आहे — तर तेही ठीक. पण कोणताही निर्णय जखमेतून नको — शांतीतून हवा. जखमी मनाने घेतलेला कोणताही निर्णय — मग तो संन्यासाचा असो वा संसाराचा — तो अपूर्णच राहतो."

भाग ११ : निरोप

स्वामीजी बराच वेळ शांत बसले. मग त्यांनी डोळे पुसले. आणि उठले.

"समर्थजी," ते हळूच म्हणाले, "मी पाच वर्षे साधना केली. अनेक गुरूंकडून शिकलो. अनेक ग्रंथ वाचले. पण आज — एका ज्योतिष्याने मला माझ्याच मनातला तो कोपरा दाखवला, जो मी पाच वर्षे टाळत होतो. तुम्ही माझे भविष्य सांगितले नाही. तुम्ही मला माझा भूतकाळ — जो मी दडपून ठेवला होता — तो दाखवलात."

समर्थांनी नम्रपणे हात जोडले. "स्वामीजी, ज्योतिषाचे काम भविष्य सांगणे नाही — स्वतःला ओळखायला मदत करणे आहे. आणि तुमच्यासारखा साधक — ज्याने आधीच इतका आत्मशोध केला आहे — त्याला फक्त एक छोटासा आरसा लागतो. बाकी सगळे तुम्ही स्वतःच बघाल."

स्वामीजी दरवाजापाशी गेले. थांबले. वळून म्हणाले — आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर आता एक नवीन निश्चय होता.

"मी तिच्या गावी जाणार आहे. तिच्या कुटुंबाला भेटणार आहे. पाच वर्षे मी त्यांनाही टाळले. आणि मग — तिच्या समाधीवर जाऊन, शेवटी एकदा, मनापासून निरोप घेणार आहे. जो मी कधीच घेतला नाही."

"हाच खरा मार्ग, स्वामीजी," समर्थ हळूच म्हणाले. "आधी निरोप, मग मुक्ती. आणि मुक्तीनंतर — जो मार्ग खरा वाटेल, तो निवडा."

स्वामीजी गेले — हलक्या पावलांनी, पण आता त्या पावलांत पाच वर्षांचे ओझे नव्हते. फक्त एका नव्या प्रवासाची सुरुवात होती.

भाग १२ : निखिल आणि समर्थ यांची चर्चा

दिवस पूर्ण उजाडला होता. समर्थ आणि निखिल दालनातच बसले होते. सकाळच्या त्या सोनेरी प्रकाशात धुळीचे कण तरंगत होते.

निखिल बराच वेळ विचारात होता. मग त्याने सुरुवात केली.

"गुरुजी, आज माझा पहिला प्रश्न जरा वेगळा आहे. तुम्ही स्वामीजींना सांगितले की त्यांच्या पत्रिकेत 'केतूचा प्रभाव बलवान आहे, अध्यात्माकडे कल आहे.' पण तुम्ही फार खोल तांत्रिक तपशिलात गेला नाहीत — कोणत्या स्थानात, कोणत्या राशीत, वगैरे. का? तुम्ही नेहमी इतके सावध का बोलता?"

समर्थ हसले. "निखिल, हा खूप चांगला प्रश्न आहे, आणि याचे उत्तर प्रत्येक ज्योतिष्याने समजून घेतले पाहिजे. ऐक — समोरचा माणूस ज्योतिषी नाही. त्याला 'केतू अमुक स्थानात, अमुक राशीत' हे सांगून काय उपयोग? ते त्याला कळणारही नाही, आणि कळले तरी त्याचा त्याच्या आयुष्याला काय फायदा? म्हणून मी तत्त्व सांगतो — केतू म्हणजे वैराग्य, अलिप्तता — हे त्याला समजेल अशा भाषेत. तपशील माझ्या मनात, माझ्या नोंदवहीत राहतात. समोरच्याला फक्त अर्थ द्यायचा असतो, आकडे नाही."

"म्हणजे तांत्रिक खोली ही ज्योतिष्यासाठी — समोरच्यासाठी नाही?"

"अगदी बरोबर. वैद्य रुग्णाला रक्ततपासणीतले सगळे आकडे वाचून दाखवत नाही. तो म्हणतो — 'तुमचे हिमोग्लोबिन कमी आहे, लोह वाढवा.' आकडे त्याच्या फाईलमध्ये असतात — रुग्णाला अर्थ हवा असतो. ज्योतिषही तसेच. जो ज्योतिषी समोरच्यावर तांत्रिक शब्दांचा भडिमार करतो — तो एकतर स्वतःचे ज्ञान मिरवत असतो, किंवा समोरच्याला गोंधळात टाकून प्रभावित करायचा प्रयत्न करत असतो. खरा ज्योतिषी क्लिष्ट गोष्ट सोपी करून सांगतो — सोपी गोष्ट क्लिष्ट करून नाही."

निखिलने मान डोलावली. मग त्याचा दुसरा प्रश्न आला.

"दुसरा प्रश्न, गुरुजी. स्वामीजींनी संन्यास घेतला होता — म्हणजे ते ग्रह-नक्षत्रांच्या पलीकडे जाण्याचा मार्ग चालत होते. मग त्यांच्या पत्रिकेला अर्थच काय? जर माणूस अध्यात्माच्या उच्च पातळीवर गेला — तर ग्रह त्याच्यावर परिणाम करतात का? की पत्रिका फक्त सामान्य माणसांसाठी?"

समर्थ काही वेळ शांत राहिले. हा प्रश्न खोल होता. मग म्हणाले — "निखिल, हे आपल्या परंपरेतले एक सुंदर तत्त्व आहे. असे मानले जाते की पत्रिका माणसाच्या प्रारब्धाचा — म्हणजे त्याच्या आयुष्यात येणाऱ्या परिस्थितीचा — नकाशा दाखवते. पण माणूस त्या परिस्थितीला कसा प्रतिसाद देतो — ते त्याच्या हातात असते. आणि साधना, अध्यात्म, आत्मज्ञान — हे माणसाचा प्रतिसाद बदलतात. ग्रह तीच परिस्थिती आणतात — पण साधक त्या परिस्थितीत हलत नाही."

"म्हणजे ग्रह घटना बदलत नाहीत — माणूस घटनेकडे बघण्याची दृष्टी बदलतो?"

"अगदी. दोन माणसांच्या आयुष्यात तेच संकट येऊ शकते — पत्रिकेनुसार. पण एक त्यात कोसळतो, दुसरा शांत राहतो. फरक पत्रिकेत नाही — फरक त्या माणसाच्या आतल्या तयारीत आहे. म्हणूनच आपले शास्त्र म्हणते — साधक ग्रहांच्या पलीकडे जात नाही, पण तो ग्रहांच्या प्रभावात बुडत नाही. आणि स्वामीजींची अडचण नेमकी हीच होती — त्यांना वाटत होते की ते पलीकडे गेले आहेत, पण ती जखम त्यांना अजून त्याच पातळीवर बांधून ठेवत होती. त्यांचा प्रारब्ध — ती जखम — अजून भोगून संपलेला नव्हता. तिला सामोरे गेल्याशिवाय ते पुढे जाऊ शकत नव्हते."

निखिल बराच वेळ विचारात बुडाला. सकाळचा प्रकाश आता तीव्र होत होता. मग त्याचा तिसरा, सर्वात खोल प्रश्न आला.

"शेवटचा प्रश्न, गुरुजी. आज तुम्ही एका संन्याशाला सांगितले — 'आधी जखमेकडे परत जा, मग पुढे जा.' म्हणजे तुम्ही त्याला अध्यात्माकडून परत भावनेकडे, परत जगाकडे पाठवलेत. पण अध्यात्म तर भावनांच्या पलीकडे जायला शिकवते. तर मग — तुम्ही त्याला मागे ओढले नाही का? की खरी अध्यात्माची वाट भावनांमधूनच जाते?"

समर्थ बराच वेळ काहीच बोलले नाहीत. त्यांनी खिडकीबाहेर पाहिले — जिथे सूर्य आता पूर्ण तेजाने तळपत होता.

"निखिल," ते अखेर हळुवारपणे म्हणाले, "तू आज एक फार खोल गोष्ट विचारलीस. ऐक. जग सोडणे आणि भावना दडपणे — या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, पण माणूस त्या एकच समजतो. अध्यात्म भावनांच्या पलीकडे जायला शिकवते — हे खरे. पण 'पलीकडे जाणे' म्हणजे भावना दडपणे नाही — भावना पूर्ण अनुभवून, मग सोडून देणे."

ते निखिलकडे वळले.

"एका नदीचा विचार कर. नदी ओलांडायची असेल तर तू तिच्यातून चालत जातोस — पाण्याला स्पर्श करत, त्याचा प्रवाह अनुभवत. तू नदीवरून उडी मारून पलीकडे जाऊ शकत नाहीस. स्वामीजींनी तेच केले होते — त्यांनी दुःखाच्या नदीवरून उडी मारायचा प्रयत्न केला. साधनेच्या जोरावर त्यांनी ती नदी ओलांडल्याचे भासवले. पण नदी अजून तिथेच होती — आत, खोलवर. खरी पलीकडची वाट नदीतूनच जाते — दुःखाला टाळून नाही, दुःखातून आरपार जाऊन."

"म्हणजे मी त्यांना मागे ओढले नाही — मी त्यांना अर्धवट राहिलेला प्रवास पूर्ण करायला सांगितले?"

"अगदी बरोबर. खरे वैराग्य भावनाशून्यता नाही, निखिल — खरे वैराग्य म्हणजे भावना पूर्ण जगून, त्या सत्य म्हणून स्वीकारून, आणि मग त्यात न अडकता शांतपणे पुढे जाणे. जो माणूस रडलाच नाही, तो खऱ्या अर्थाने शांत होऊ शकत नाही — तो फक्त रडणे पुढे ढकलतो. स्वामीजींना त्यांचे न रडलेले अश्रू रडावे लागतील — मगच त्यांना खरी शांती मिळेल. मी त्यांना मागे ओढले नाही — मी त्यांना त्यांच्याच पुढच्या वाटेकडे बोट दाखवले, जी त्यांनी चुकवली होती."

निखिलने हात जोडले. त्याच्या डोळ्यांत एक खोल समजूत होती. "गुरुजी, आज मला केतूचा मार्ग कळला — पण त्याहून मोठे काहीतरी कळले. की पळून जाणे आणि सोडून देणे — या दोन पूर्ण वेगळ्या गोष्टी आहेत. पळणारा सोबत आपले ओझे नेतो. सोडणारा ओझे खाली ठेवून पुढे जातो. आणि बाहेरून दोघे सारखेच दिसतात."

समर्थ उठले. आकाशात सूर्य आता पूर्ण तेजाने तळपत होता आणि रात्रीचे सगळे तारे — राहू, केतू, गुरू, शनी, सगळे — त्या प्रकाशात विरून गेले होते. पण ते तिथेच होते — दिसत नसले तरी.

"चल निखिल," समर्थ हळूच म्हणाले. "स्वामीजी आता त्यांची नदी ओलांडायला निघाले आहेत. आणि आपण — आपण इथे राहून बघत राहायचे, की प्रत्येक माणूस आपापली नदी कसा ओलांडतो. कोणी उडी मारायचा प्रयत्न करतो आणि परत पडतो. कोणी धीराने पाण्यात उतरतो आणि आरपार जातो. आपले काम — फक्त त्यांना नदी दाखवणे, आणि सांगणे — 'पाण्याला घाबरू नका. पलीकडची वाट त्यातूनच जाते.'"

सकाळचा सोनेरी प्रकाश दालनात भरून राहिला होता. आणि त्या जुन्या वाड्याच्या भिंतीवर, इतर कहाण्यांच्या शेजारी, आता आणखी एका हलक्या झालेल्या माणसाच्या पावलांचा ठसा उमटला होता — एका संन्याशाचा, जो शेवटी आपल्या न रडलेल्या अश्रूंकडे परत वळला होता.

टीप : - सदर कथा हि ज्योतिष वास्तुशात्र सल्लागार डॉ. अभय अगस्ते यांच्या “काळाचे संकेत” या कथा संग्रहातील आहे, ***कथा आवडल्यास वेगवेळ्या ग्रुप मध्ये किंवा आपल्या नातेवाईकांना, मित्रमंडळींना लेखकाच्या नावासह जरूर शेअर करा**  या कथेतील सर्व पात्र हे काल्पनिक आहेत, काही साम्य आढळ्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा