चाकाखालचा दगड

 

चाकाखालचा दगड

— रोज सावकाराच्या धमक्या ऐकणारा एक छोटा दुकानदार, "मी यातून बाहेर पडेन का, आणि कधी?" हा एकच प्रश्न, आणि कुंडलीत स्पष्ट दिसणाऱ्या त्या तारखेपर्यंत टिकाव धरण्याच्या कोड्याचं रहस्य

भाग १ : तराजू थरथरला त्या दिवशी

"खैरनार! हप्ता कुठाय?"

आवाज इतका मोठा होता की अख्खं दुकान क्षणभर थिजलं. निखिल देशमुख साखर-पोहे घ्यायला पेठेतल्या त्या जुन्या किराणा दुकानात उभे होते — आषाढातली सकाळ, बाहेर झड, आत गिऱ्हाइकांची गर्दी. आणि त्या गर्दीला बाजूला सारत दोन माणसं फळीपाशी आली होती.

"आठ दिवस झाले. शेठ म्हणालेत — या आठवड्यात रक्कम नाही, तर पुढच्या आठवड्यात या फळीवर आम्ही बसू."

दुकानदार — पन्नाशीकडे झुकलेला, कपाळावर घामाचे थेंब — काहीच बोलला नाही. त्याने गल्ल्यातल्या नोटा मोजून त्यांच्या हातावर ठेवल्या. ती माणसं नोटा मोजत, मुद्दाम रेंगाळत, सगळ्या गिऱ्हाइकांवरून नजर फिरवत निघून गेली.

दुकानात परत व्यवहार सुरू झाले — पण निखिलांची नजर दुकानदाराच्या हातांवर होती. साखर तोलताना त्याचा तराजू थरथरत होता. आणि कोपऱ्यात, हिशेबाच्या वहीमागे, शाळेच्या गणवेशातली एक मुलगी मान खाली घालून बसली होती — वही समोर, पण पेन जागचं हललेलं नव्हतं.

त्या संध्याकाळी निखिलांनी हा प्रसंग समर्थांना सांगितला. समर्थ एवढंच म्हणाले — "निखिल, ओझं दोन प्रकारचं असतं. पाठीवरचं ओझं माणसाला वाकवतं; चारचौघांत उतरवलेलं ओझं माणसाला मोडतं. त्या दुकानदाराचा तराजू थरथरला, तो वजनाने नव्हे."

पुढे चार दिवसांनी, अशाच एका भर पावसाच्या संध्याकाळी, दालनाच्या दारात तोच माणूस उभा राहिला. निखिलांनी त्याला लगेच ओळखलं — पण तो निखिलांना ओळखत नव्हता; त्या दिवशी मान वर करून त्याने गिऱ्हाइकांकडे पाहिलंच नव्हतं.

आत येऊन, नमस्कार करून तो बसला, आणि त्याने खिशातून एक कागद काढला — घडी घालून घालून जीर्ण झालेला, पावसातही छातीशी जपून कोरडा राखलेला. समर्थांच्या समोर ठेवत म्हणाला —

"समर्थजी, आधी हा कागद वाचा. मग मी बोलतो. कारण माझी कहाणी माझ्या तोंडून सुरू केली, तर ती कुठून सुरू करू हेच मला कळत नाही — पण या आकड्यांना सुरुवात, मध्य आणि... शेवट नसलेला शेवट, सगळं आहे."

समर्थांनी घडी उलगडली. आकडे. रकाने भरून वाहणारे आकडे. तारखा, रकमा, आणि प्रत्येक महिन्याला फुगत जाणारी एक बेरीज.

"नाव काय तुमचं?" समर्थांनी कागदावरून नजर न हटवता विचारलं.

भाग २ : दत्तू खैरनार

"दत्तात्रय खैरनार. लोक दत्तू म्हणतात. पंचवीस वर्षं किराणा दुकान चालवतोय — वडिलांचं दुकान, त्यांच्या हातून माझ्या हातात आलं." एकदा सुरुवात झाल्यावर तो थांबेचना, जणू वर्षानुवर्षं दाबून ठेवलेलं झाकण एकदम उडालं होतं.

"तीन वर्षांपूर्वीपर्यंत सगळं ठीक होतं. श्रीमंती नव्हती, पण भागत होतं. मग एक गरज आली, आणि मी सावकाराकडे गेलो. एकदाच जायचं ठरवून गेलो होतो. पण समर्थजी, सावकाराचं दार हे असं दार आहे — आत जाताना एक माणूस जातो, आणि बाहेर पडताना त्याच्या पाठीवर एक ओझं बसलेलं असतं, जे रोज रात्री झोपेत वाढतं. व्याज हे वाळवीसारखं असतं — दिसत नाही, आवाज करत नाही, पण आतून पोखरत राहतं. मी मुद्दल फेडायला धडपडतो, तोवर व्याजाने मुद्दलाचं रूप घेतलेलं असतं. तो कागद म्हणजे माझं गेल्या तीन वर्षांचं आयुष्य."

"सावकाराची माणसं दुकानात येतात. गिऱ्हाइकांसमोर मोठ्याने बोलतात. पंचवीस वर्षांची पत, समर्थजी, पाच मिनिटांत उतरते. मुलगी दहावीत आहे — हिशेबाला दुकानात बसते. परवा ती माणसं येऊन गेल्यावर ती घरी जाऊन म्हणाली, 'बाबा, मी उद्यापासून दुकानात नाही बसणार.'"

निखिलांच्या डोळ्यांसमोर ती मान खाली घातलेली, थांबलेल्या पेनाची मुलगी उभी राहिली. पण ते काहीच बोलले नाहीत.

दत्तू क्षणभर थांबला. मग त्याने वर पाहिलं, आणि त्याच्या आवाजात याचनेऐवजी एक विचित्र, थकलेला निश्चय आला —

"समर्थजी, लोक इथे मुहूर्त मागायला येतात, योग विचारायला येतात, हे मला माहितेय. पण मला मुहूर्त नकोय. मला फक्त एक तारीख हवीये. मी यातून बाहेर पडेन का — आणि पडणार असेन तर कधी? कारण 'बाहेर पडशील' एवढंच ऐकून आता भागत नाही. मला 'कधी' हवंय. तेवढं सांगा — म्हणजे मी तेवढे दिवस मोजत जगेन. न कळणारा काळ माणसाला खातो; मोजता येणारा काळ निदान सोबत तरी करतो."

भाग ३ : कुंडली न सांगितलेलं बोलते

समर्थांनी त्याची जन्मपत्रिका मागितली. दत्तूने प्लास्टिकच्या पिशवीत जपून आणलेला जुना कागद पुढे केला. समर्थांनी कृष्णमूर्ती पद्धतीने आकडेमोड केली — कस्पांवरून नजर फिरवली, चालू दशेचा हिशेब मांडला, आणि बराच वेळ शांत राहिले.

मग त्यांनी वर पाहिलं आणि म्हणाले — "खैरनार, तुम्ही मला काही गोष्टी सांगितल्या नाहीत. त्या मी सांगतो. चुकलो तर थांबवा."

दत्तू सावरून बसला.

"पहिली गोष्ट — तुमचं कर्ज एक नाही. दोन आहेत. आणि दुसरं कर्ज तुम्ही धंद्यासाठी घेतलेलं नाही — पहिल्या कर्जाचं व्याज भरण्यासाठी घेतलंत. म्हणजे तुम्ही एका खड्ड्यातली माती दुसऱ्या खड्ड्यात टाकताय."

दत्तूचा चेहरा उतरला. "हे... हे मी घरातही कुणाला सांगितलेलं नाही."

"दुसरी गोष्ट — या कर्जाची सुरुवात धंद्यातल्या तोट्याने झाली नाही. दुकान नीट चालत होतं. सुरुवात घरातल्या आजारपणाने झाली — साधारण तीन वर्षांपूर्वी, एका शस्त्रक्रियेच्या खर्चाने. दवाखान्याच्या दारातून हे कर्ज तुमच्या घरात आलं."

"माझ्या बायकोचं ऑपरेशन..." दत्तूचा आवाज फुटेना. "वैशालीचं. पोटाचं दुखणं होतं. दीड लाख लागले. एका रात्रीत उभे करायचे होते."

"तिसरी गोष्ट — घरातलं सोनं गहाण पडलंय. जवळपास सगळं. एक गोष्ट सोडून." समर्थ क्षणभर थांबले. "मंगळसूत्र अजून घरात आहे. आणि ते गहाण टाकावं का, हा विचार गेल्या महिन्यात तुमच्या मनात येऊन गेलाय — आणि त्या विचाराची तुम्हाला कर्जापेक्षा जास्त लाज वाटतेय."

दत्तू खैरनार नावाचा तो पंचेचाळीस वर्षांचा माणूस लहान मुलासारखा रडू लागला. निखिलांनी पाण्याचा पेला पुढे केला.

"आणि शेवटची गोष्ट," समर्थ आता अगदी हळू बोलत होते, "गेल्या पंधरवड्यात एका रात्री तुमच्या मनात विचार आला होता — सगळं सोडून, गाव सोडून, कुठेतरी निघून जावं. कुणालाही न सांगता."

दत्तूने चमकून वर पाहिलं. "तुम्हाला हे कसं...?"

"तुम्ही सांगितलं नाहीत. कुंडली सांगतेय." समर्थांनी पत्रिकेवर बोट ठेवलं. "पण खैरनार, त्या रात्री तुम्ही गेला नाहीत. सकाळी उठून दुकान उघडलंत. ते का, माहितेय? कारण पळून जाणारा माणूस तारीख विचारायला येत नाही. तारीख विचारायला तोच येतो, ज्याला टिकायचंय. तुम्ही आज इथे आलात, याचा अर्थ तुमच्यातला लढणारा माणूस अजून जिवंत आहे. आता मी त्याच्याशी बोलतो."

भाग ४ : घाटातली गाडी

समर्थांनी पत्रिका दोघांच्या मध्ये ठेवली.

"खैरनार, तुम्ही घाटातून बैलगाडी कधी नेलीये का? किंवा जाताना पाहिलीये?"

दत्तूने गोंधळून मान डोलावली. "लहानपणी आजोळी... मामाची गाडी होती."

"मग तुम्हाला हे कळेल. सपाट रस्त्यावर गाडी सहज चालते — बैलांना ओझं जाणवतही नाही. पण घाट लागला की तीच गाडी, तेच बैल, तेच ओझं — आणि तरी प्रत्येक पाऊल जड. आणि घाटातला सगळ्यात मोठा धोका कोणता माहितेय? थांबणं. सपाटीवर गाडी थांबली तर ती फक्त थांबते. पण चढावर गाडी थांबली, तर ती थांबत नाही — मागे घसरायला लागते. जेवढी थांबेल, तेवढी मागे जाईल."

समर्थांनी दत्तूकडे रोखून पाहिलं. "तुमचं कर्ज हे चढावर थांबलेल्या गाडीसारखं आहे. चक्रवाढ व्याज म्हणजे ही मागची घसरण — तुम्ही जागचे हलला नाहीत, तरी ओझं वाढतं. म्हणून तुम्हाला वाटतंय की तुम्ही काहीच करत नाही आहात, हरताय. पण खरं सांगू? गाडी अजून घाटातच आहे, दरीत नाही — याचं कारण तुम्ही रोज सकाळी दुकान उघडता. तीन वर्षं तुम्ही ही गाडी एकट्याने चढावर धरून ठेवलीये. हे हरणं नव्हे, खैरनार. हे न दिसणारं जिंकणं आहे."

"पण घाट संपणार कधी?" दत्तूने विचारलं. "की माझ्या नशिबात फक्त चढच आहे?"

"तेच आता बघू." समर्थांनी पत्रिकेवरची बोटं फिरवली. "कृष्णमूर्ती पद्धतीत आम्ही तीन गोष्टी बघतो. पहिली — कुंडलीने वचन दिलंय का? प्रत्येक भावाच्या कस्पावर एक साखळी असते — ग्रह, त्याचा नक्षत्र-स्वामी, आणि त्याच्या आत सब. ही साखळी कोणत्या भावांना जोडते, त्यावरून त्या विषयाचं वचन ठरतं. तुमच्या धनस्थानाची आणि लाभस्थानाची साखळी स्पष्ट सांगतेय — कर्जमुक्तीचं वचन या कुंडलीत आहे. हे दार तुमच्या नशिबात बांधलेलं आहे; प्रश्न फक्त किल्ली कधी लागणार, हा आहे."

"दुसरी गोष्ट — काळ. सध्या तुमच्यावर राहूचा मोठा कालखंड चालू आहे, आणि त्यातही गेली अडीच-पावणेतीन वर्षं शनीचा उपकाळ. राहू म्हणजे अवाजवी वाढणारं ओझं — व्याजासारखं, आणि शनी म्हणजे संथ, जड, कस पाहणारा चढ. तुमचा घाट नेमका या दोघांच्या भेटीत लागलाय — आणि तुमच्या पत्रिकेत या काळाची साखळी ऋण आणि खर्चाच्या भावांमधून जाते. म्हणून हा त्रास. हा तुमच्या कर्तृत्वाचा दोष नाही; हा ऋतू आहे."

समर्थ थांबले, आणि मग त्यांच्या आवाजात एक वेगळा सूर आला —

"पण खैरनार, दशांचा क्रम ठरलेला असतो, आणि तो कधी चुकत नाही. शनीच्या उपकाळानंतर बुधाचा उपकाळ येतो. आणि बुध — बुध हा व्यापाराचा ग्रह आहे. दुकानदाराचा ग्रह. तुमच्या पत्रिकेत बुधाची साखळी धन आणि लाभस्थानांशी जोडलेली आहे. म्हणजे आजवर जो काळ तुमच्याविरुद्ध उभा होता, तोच काळ काही महिन्यांनी तुमच्या फळीमागे येऊन उभा राहणार आहे."

"किती महिन्यांनी?" दत्तूचा श्वास रोखला गेला.

समर्थांनी हिशेब पुन्हा तपासला. "शनीचा उपकाळ संपायला आता साधारण आठ महिने. म्हणजे पुढच्या फाल्गुनात वारा फिरायला लागेल. त्याच सुमारास गुरूचं आकाशातलं भ्रमणही तुमच्या लाभस्थानाला बळ देऊ लागेल — वचन, काळ आणि आकाश तिघेही एकाच दिशेला बोट दाखवतील, आणि तेव्हाच घटना घडते, हा या शास्त्राचा नियम. फाल्गुनापासून घाटाचा माथा दिसू लागेल. आणि तिथून पुढे दीड-दोन वर्षांत — गाडी उतारावर. कर्जाचा शेवटचा हप्ता तुमच्या हातून जाईल, आणि त्या दिवशी तुम्ही गहाण ठेवलेलं सोनं परत आणाल."

दत्तूच्या डोळ्यांत तीन वर्षांत पहिल्यांदा काहीतरी उजळलं. पण क्षणभरच. मग तो म्हणाला —

"आठ महिने... समर्थजी, तारीख मिळाली, पण माझा खरा प्रश्न आता सुरू होतोय. आठ महिने रोज सकाळी सावकाराची माणसं दारात येणार. रोज हप्ता, रोज अपमान. तोपर्यंत टिकायचं कसं? घाटाचा माथा दाखवलात — पण तिथवर पोचायच्या आधीच गाडी मागे घसरली तर?"

समर्थ हसले — त्या हसण्यात करुणा होती. "हाच खरा प्रश्न आहे, आणि तो विचारलात म्हणून तुम्ही शहाणे आहात. गाडीवानाला घाटात दोन गोष्टी लागतात — बैलांचं बळ, आणि चाकाखालचा दगड. आता आपण त्या दगडांबद्दल बोलू."

भाग ५ : चाकाखालचे दगड

"खैरनार, आधी एक गोष्ट नीट ऐका. मी जे उपाय सांगणार आहे, ते गाडी ओढणारे बैल नव्हेत. गाडी ओढणार तुम्हीच. उपाय म्हणजे चाकाखालचे दगड — तुम्ही श्वास घ्यायला थांबलात, तरी गाडी मागे घसरू न देणारे. आणि प्रत्येक दगड मी का देतोय, हेही सांगणार. कारण न समजता केलेला उपाय म्हणजे अंधारात टाकलेला दगड — तो चाकाखाली बसेलच याची खात्री नसते."

"पहिला दगड — मंगळाचा. तुमच्या पत्रिकेत ऋणाची साखळी मंगळाच्या हातात आहे — आणि आमच्या शास्त्रात मंगळ हा ऋणाचा कारक मानला जातो. पण लक्षात घ्या — मंगळ हा धैर्याचाही कारक आहे. म्हणजे ज्या ग्रहाच्या दारातून कर्ज आलं, त्याच ग्रहाकडे ते फेडण्याचं धाडस आहे. म्हणून दर मंगळवारी ऋणमोचक मंगळ स्तोत्राचं पठण करा — जमलं नाही तर मंगळाच्या नामाचा साधा जप करा. हा जप सावकाराचं व्याज कमी करणार नाही; पण रोज सकाळी दुकान उघडताना छातीत जो धीर लागतो, तो पुरवत राहील. कर्ज फेडायला पैसा लागतो हे खरं — पण पैसा मिळेपर्यंत टिकायला धीर लागतो, आणि धीर ही मंगळाची देणगी आहे."

"दुसरा दगड — बुधाचा. फाल्गुनापासून ज्याचा काळ सुरू होणार, तो बुध. आपल्याकडे रीत आहे — पाहुणा यायच्या आधी अंगण झाडून ठेवायचं. येणाऱ्या काळाचंही तसंच स्वागत करायचं असतं. म्हणून दर बुधवारी मूठभर हिरवे मूग एखाद्या गरजू विद्यार्थ्याला द्या — मूग हे बुधाचं धान्य, आणि विद्यार्थी हा बुधाचा माणूस, कारण बुध विद्येचाही कारक. तुमच्या दुकानात रोज शाळकरी पोरं येतात ना? त्यातल्या एखाद्या गरजू पोराला द्या. हे दान म्हणजे येणाऱ्या ऋतूच्या वाटेवर आधीच घातलेला सडा."

"आणि आता दोन दगड जमिनीवरचे — कारण आकाशाचे उपाय जमिनीच्या शहाणपणाशिवाय अपुरे असतात."

"तिसरा दगड — तुमचा शत्रू सावकार नाही; चक्रवाढ आहे. ती थांबवायचा जमिनीवरचा मार्ग म्हणजे कर्जाचं रूप बदलणं. तालुक्याच्या सहकारी बँकेत किंवा पतसंस्थेत जा. दुकान पंचवीस वर्षांचं आहे, जागा नावावर आहे — त्यावर बँकेचं कर्ज मिळू शकतं, ज्याचं व्याज सावकाराच्या निम्म्याहून कमी असेल. त्या कर्जाने सावकाराचं कर्ज एकरकमी फेडा. कर्ज संपणार नाही — पण वाळवीचं रूपांतर मुंगीत होईल. मुंगीचं ओझं माणसाला पेलतं. आणि हो — यापुढे एकही व्यवहार तोंडी नाही. प्रत्येक आकडा कागदावर. तोंडी हिशेबाला व्याजाचे पाय फुटतात; कागदावरचा आकडा जागचा हलत नाही."

"चौथा दगड — दुकानाची रोजची शिस्त. रोज रात्री दुकान बंद करताना जमाखर्चाची वही लिहा — एकही दिवस चुकवू नका. उधारीला मर्यादा घाला — जुनी पत जपायला नवी उधारी वाढवायची नाही. आणि रोजच्या गल्ल्यातून एक ठराविक छोटी रक्कम — अगदी थोडी का असेना — एका वेगळ्या डब्यात टाका. हप्त्याचा डबा. महिनाअखेरीला हप्त्यासाठी धावाधाव करणारा माणूस आणि रोज थेंबभर साठवणारा माणूस — दोघांचा हप्ता सारखाच, पण दुसऱ्याची झोप शाबूत राहते. आणि खैरनार — झोप हीच तुमची या आठ महिन्यांतली खरी पुंजी आहे."

दत्तूने सगळं लिहून घेतलं. मग हळूच विचारलं — "आणि सावकाराची माणसं गिऱ्हाइकांसमोर बोलतात, त्याचं काय करू?"

समर्थ क्षणभर थांबले. "त्यांना उत्तर देऊ नका — तारीख द्या. बँकेचं काम सुरू केलंत की छातीठोकपणे सांगा — 'अमुक महिन्यात तुमचा पूर्ण हिशेब होईल.' आरडाओरडा करणाऱ्या माणसाला उत्तराची भूक असते; तारीख मिळाली की त्याचा आवाज आपोआप उतरतो. आणि तुमच्या गिऱ्हाइकांचं म्हणाल तर — पंचवीस वर्षांची पत पाच मिनिटांच्या तमाशाने जात नाही. पत ही फळीवरच्या मालात नसते; ती तराजूच्या प्रामाणिक काट्यात असते. तुमचा काटा सरळ आहे, तोवर गाव तुमच्या बाजूला आहे."

भाग ६ : निरोप

निघताना दत्तू दारापाशी थांबला. वळून म्हणाला — "समर्थजी, खरं सांगू? मी इथे आलो तेव्हा मला वाटलं होतं, तुम्ही काहीतरी अद्भुत सांगाल — अंगठी, खडा, कसलं तरी अनुष्ठान — आणि कर्ज छूमंतर होईल."

"आणि आता?"

"आता कळलं — तुम्ही कर्ज फेडणार नाही. ते मीच फेडणार. पण..." तो शब्द शोधत थांबला. "पण आजवर मी अंधारात चालत होतो — रस्ता किती उरलाय हे माहीत नसताना. आज तुम्ही मला रस्ता छोटा केला नाहीत — पण मोजून दिलात. मोजता येणारा रस्ता माणूस चालू शकतो."

समर्थ उठून त्याच्याजवळ आले. "खैरनार, एक शेवटचं. त्या रात्री तुम्हाला गाव सोडून जावंसं वाटलं होतं ना? पुन्हा कधी तसं वाटलं, तर एक गोष्ट आठवा — घाटात गाडी सोडून गेलेल्या गाडीवानाची गाडी दरीत जाते. पण गाडी धरून उभ्या राहिलेल्या गाडीवानाला घाट कधी ना कधी माथा दाखवतोच. तुम्ही तीन वर्षं गाडी धरून उभे आहात. आता फक्त आठ महिने. आणि हे आठ महिने तुम्ही एकटे मोजणार नाही — फाल्गुनात मला येऊन सांगा, वारा फिरला की नाही."

दत्तू खैरनार आला होता तेव्हा भिजलेला होता. गेला तेव्हाही पाऊस होताच — पण जाताना त्याने निखिलांकडून छत्री मागून घेतली.

निखिलांना ते जाणवलं. जगण्याची इच्छा परत आलेला माणूसच छत्री मागतो.

भाग ७ : कार्तिकातली परतफेड

त्यानंतर महिने उलटले. आणि एका कार्तिकातल्या सकाळी — दिवाळी नुकतीच सरलेली, हवेत अजून फराळाचा आणि पणत्यांचा गंध रेंगाळलेला — दालनाच्या दारात एक माणूस उभा राहिला. हातात मिठाईचा पुडा, अंगावर नवा सदरा, आणि सोबत एक शाळकरी मुलगी.

निखिलांनी त्याला ओळखायला क्षण लागला. आषाढात भिजत आलेला तो माणूस आणि हा — यांच्यात जमीन-अस्मानाचं अंतर होतं. चेहरा तोच, पण त्यावरचं ओझं उतरलेलं.

"समर्थजी!" दत्तू खैरनारने वाकून नमस्कार केला. "फाल्गुनात यायला सांगितलं होतंत. पण फाल्गुनात यायला जमलं नाही — कारण फाल्गुनात कामंच इतकी निघाली!" तो हसला — मोकळं, तीन वर्षांची धूळ झटकलेलं हसणं.

"सांगा तर." समर्थांच्या डोळ्यांत ओळखीची चमक होती.

"तुम्ही म्हणाला होतात, फाल्गुनात वारा फिरेल. समर्थजी, तारीखवार सांगतो — माघ संपता संपता बँकेचं कर्ज मंजूर झालं. फाल्गुनाच्या पहिल्या आठवड्यात मी सावकाराच्या घरी गेलो — पण या वेळी हप्ता घेऊन नाही, पूर्ण हिशेब घेऊन. त्याच्या हातात रक्कम ठेवली आणि कागदावर 'फिटलं' लिहून घेतलं. बाहेर पडलो तेव्हा पायऱ्या त्याच होत्या, पण उतरताना पावलं वेगळी वाटत होती. आता बँकेचा हप्ता जातो — नियमित, कागदावर, आणि माणुसकीने. दारात कुणी ओरडत नाही."

"आणि दुकान?"

"दुकानाने या दिवाळीत पंचवीस वर्षांतला उच्चांक केला! तुमचा हप्त्याचा डबा आहे ना — तो आता हप्त्यापुरता राहिला नाही. त्यात आता मुलीच्या पुढच्या शिक्षणाचे पैसे साठताहेत." त्याने मुलीच्या डोक्यावर हात ठेवला. "ही आता दुकानात बसते — हिशेबाची वही हीच लिहिते. आणि बुधवारचे मूग द्यायचं काम पण हिचंच. आम्ही दोघं मिळून ठरवलंय — कर्ज पूर्ण फिटलं की पहिलं काम गहाणातलं सोनं सोडवायचं. आणि समर्थजी..." त्याचा आवाज क्षणभर जड झाला, "मंगळसूत्र घरातच राहिलं. ते गहाण पडू न देता हा घाट पार होतोय — माझ्यासाठी हीच खरी कर्जमुक्ती."

समर्थांनी मिठाईचा पुडा स्वीकारला, आणि म्हणाले — "खैरनार, एक गोष्ट लक्षात ठेवा. फाल्गुनात वारा फिरला हे खरं — पण आषाढ ते फाल्गुन ही गाडी घाटात धरून उभा राहिला, तो तुमच्यातला गाडीवान. काळाने वळण दिलं; पण त्या वळणापर्यंत गाडी शाबूत नेलीत ती तुम्ही. श्रेय वाटून घ्या — अर्धं काळाला, अर्धं स्वतःला. आणि हो — आता उतार लागलाय म्हणून दगड फेकून देऊ नका. उतारावरही गाडीला दगड लागतोच — फक्त आता तो घसरण थांबवायला नाही, वेग आवरायला. जमाखर्चाची वही, हप्त्याचा डबा, कागदावरचे व्यवहार — हे उतारावरही चालू ठेवा. चढ माणसाची कसोटी घेतो; उतार माणसाची परीक्षा घेतो."

दत्तूने पुन्हा वाकून नमस्कार केला. जाताना त्याची मुलगी थबकली आणि म्हणाली — "आजोबा, बाबा आता रात्री झोपेत बडबडत नाहीत."

समर्थ काही बोलले नाहीत. पण निखिलांनी पाहिलं — त्या एका वाक्याने समर्थांच्या डोळ्यांत जे उमटलं, ते कुठल्याही दक्षिणेपेक्षा मोठं होतं.

भाग ८ : निखिल आणि समर्थ यांची चर्चा

ती दोघं गेल्यावर निखिल बराच वेळ दाराकडे बघत उभे होते. मग वळून म्हणाले —

"गुरुजी, एक प्रश्न मनात घोळतोय. दत्तू खैरनार आले तेव्हा त्यांचं कर्ज जेवढं होतं, तेवढंच ते गेले तेव्हाही होतं. तुम्ही त्यांचा एक रुपयाही फेडला नाहीत. तरी ते गेले तेव्हा वेगळे होऊन गेले. मग ज्योतिष्याने त्यांना नेमकं काय दिलं — भविष्य, की आणखी काही?"

समर्थ खिडकीपाशी गेले. "निखिल, तू डोहात बुडी मारली आहेस कधी? पट्टीचा पोहणारा खोल बुडी मारतो, तेव्हा त्याला एक गोष्ट आधी माहीत असावी लागते — डोह किती खोल आहे. खोली माहीत असली की तो श्वासाचं गणित मांडतो — इतका श्वास तळापर्यंत, इतका वर यायला. आणि त्या गणिताच्या भरवशावर तो अंधाऱ्या पाण्यातही शांत राहतो. पण खोली माहीत नसली, तर तोच पोहणारा तळ गाठायच्या आधीच घाबरतो — आणि घाबरलेला माणूस श्वास गमावतो. माणसं संकटात बुडत नाहीत, निखिल; संकट किती खोल आहे हे न कळल्याने बुडतात. मी खैरनारांचा डोह उपसला नाही — त्यांना त्याची खोली सांगितली. खोली कळली, आणि त्यांनी स्वतःच श्वासाचं गणित मांडलं. ज्योतिष तेच देतं — डोह नाही बदलत; बुडी मारणाऱ्याला श्वासाचं गणित देतं."

"पण गुरुजी, मग उपायांचं काय? काळ फाल्गुनात फिरणारच होता — तो दशाक्रमात ठरलेला होता. मग मंगळाचा जप, बुधवारचे मूग — जर काळ बदलू शकत नाहीत, तर ते कशासाठी?"

"थंडीत शेकोटी पेटवतोस ना? ती शेकोटी हिवाळा संपवते का? एक दिवसही आधी वसंत आणते का? नाही. हिवाळा आपल्या गतीनेच सरतो. मग शेकोटी निरुपयोगी म्हणावी का? नाही, निखिल — कारण शेकोटी हिवाळा संपवण्यासाठी नसतेच. ती हिवाळा संपेपर्यंत हात शाबूत ठेवण्यासाठी असते. आणि हात शाबूत असले, तरच वसंत आल्यावर पेरता येतं. गारठून काळ्याठिक्कर पडलेल्या हातांना वसंत आला तरी उपयोग नसतो. खैरनारांचे उपाय हे त्यांची शेकोटी होती — त्यांनी फाल्गुन जवळ आणला नाही; पण फाल्गुन आला तेव्हा खैरनारांचे हात, हिंमत आणि दुकान — तिन्ही पेरणीच्या लायकीचे शाबूत होते. उपाय काळ बदलत नाहीत; काळ बदलेपर्यंत माणसाला बदलू देत नाहीत — हेच त्यांचं काम."

निखिल क्षणभर थांबले. मग त्यांनी तिसरा प्रश्न विचारला — जरा जड आवाजात.

"गुरुजी, शेवटचा प्रश्न. खैरनारांचं एका परीने बरं झालं — त्यांची कुंडली आठ महिन्यांची वाट दाखवत होती. पण उद्या असा कुणी आला, ज्याचा घाट लांब आहे — ज्याला 'धीर धरा' म्हणणंही क्रूर वाटेल असा? पोटाला धीर ऐकू येत नाही, गुरुजी. अशा माणसाला ज्योतिष्याने काय द्यावं? आणि खरं तर — जे आपण देऊ शकत नाही, त्याची प्रामाणिक कबुली कुठे द्यावी?"

समर्थ बराच वेळ शांत होते. हा प्रश्न त्यांना आवडला होता, हे निखिलांना त्यांच्या शांततेवरूनच कळलं.

"निखिल, स्टँडवरचा हमाल पाहिला आहेस? डोक्यावर मणामणाचं ओझं घेऊन चालणारा. त्याचं ओझं आपण उचलू शकत नाही — ते त्याचं असतं, आणि त्यालाच वाहायचं असतं. पण जुने जाणते लोक काय करायचे माहितेय? ओझं डोक्यावर चढवण्याआधी त्याच्या डोक्यावरची कापडाची घडी — चुंबळ — नीट करून द्यायचे. चुंबळीने ओझं हलकं होत नाही एक तोळाही. पण ओझं आणि डोकं यांच्यामध्ये ती असली, की तेच ओझं माणसाला मोडत नाही. ज्योतिषी कुणाचं ओझं उचलू शकत नाही — जो तसा दावा करतो, तो या शास्त्राशी खोटं बोलतो. पण ओझं आणि माणूस यांच्यामध्ये चुंबळ ठेवता येते — या काळाला अर्थ आहे, हा काळ मोजता येतो, आणि या काळात तू एकटा नाहीस — ही तीन पदरांची चुंबळ. आणि कबुलीचं म्हणशील तर — ती प्रत्येक वेळी, पहिल्याच वाक्यात द्यावी. 'मी तुझं कर्ज फेडू शकत नाही' हे सांगणारा ज्योतिषीच 'पण मी तुझ्या रात्री लहान करू शकतो' हे म्हणण्याचा अधिकार कमावतो. जो पहिलं वाक्य लपवतो, त्याच्या दुसऱ्या वाक्याला वजन उरत नाही."

खिडकीबाहेर कार्तिकातली स्वच्छ, निवळ संध्याकाळ उतरत होती. कुठल्याशा घरात उशिराच्या पणत्या लागत होत्या.

निखिल हळूच म्हणाले — "म्हणजे गुरुजी, आपण तारखा सांगतो असं लोकांना वाटतं. पण खरं तर आपण तारखांपर्यंतचं अंतर चालण्याजोगं करतो."

समर्थांनी समईची वात सारखी केली. "आणि निखिल, आजची सगळ्यात मोठी पावती कोणती माहितेय? खैरनारांची मिठाई नव्हे. ती त्यांची मुलगी जाताना जे बोलली, ते. 'बाबा झोपेत बडबडत नाहीत.' ज्योतिषाचं यश ग्रह किती अचूक वाचले यात मोजू नये — घरातल्या कुणाची झोप परत आली यात मोजावं. कारण शेवटी आपण आकाश वाचतो ते जमिनीवरच्या माणसाची रात्र शांत व्हावी म्हणूनच."

समई स्थिर तेवत राहिली — चढ संपून उतार लागलेल्या एका गाडीवानाच्या घरातल्या पणतीसारखी.

टीप : - सदर कथा हि ज्योतिष वास्तुशात्र सल्लागार डॉ. अभय अगस्ते यांच्या “काळाचे संकेत” या कथा संग्रहातील आहे, ***कथा आवडल्यास वेगवेळ्या ग्रुप मध्ये किंवा आपल्या नातेवाईकांना, मित्रमंडळींना लेखकाच्या नावासह जरूर शेअर करा**  या कथेतील सर्व पात्र हे काल्पनिक आहेत, काही साम्य आढळ्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा