कथा : आतल्या खोलीतला दिवा
— "मी माझ्या मित्रासाठी आलोय" असं सांगून आलेला एक माणूस, कुंडली वाचता वाचता समर्थांनी फाडलेला एक पडदा, आणि पंचेचाळीस दिवसांत उलगडलेलं एका अर्ध्या तासाचं गूढ
भाग १ : मित्राची कुंडली
"मी माझ्यासाठी आलेलो नाही, समर्थजी. माझ्या एका जवळच्या मित्रासाठी आलोय."
भाद्रपदाची दुपार होती. आदल्या दिवशी अनंत चतुर्दशी झाली होती. दहा दिवस ढोल-ताशांनी दणाणलेलं नाशिक आज एकदम शांत झालं होतं — विसर्जनानंतरची ती विचित्र शांतता, जिच्यात उत्सवाचा गंध अजून हवेत रेंगाळतो, पण मांडव रिकामे झालेले असतात. वाड्याच्या दालनात मात्र नेहमीचाच थंडावा होता.
समोर बसलेला माणूस पस्तीस-छत्तिशीचा होता. नीटनेटका, चांगल्या कापडाचा शर्ट, मनगटावर महागडं घड्याळ. त्याने खिशातून एक घडी केलेला कागद काढला — जन्मतारीख, वेळ, गाव.
"मित्राचे तपशील," तो म्हणाला.
निखिल देशमुख नोंदवही घेऊन बाजूला बसला होता. त्याने ते तपशील उतरवून घेतले, आणि उतरवता उतरवता त्याला एक गोष्ट खटकली — 'मित्राची' जन्मवेळ सांगताना या माणसाने हातातल्या कागदाकडे पाहिलंच नाही. ती त्याला तोंडपाठ होती, अगदी मिनिटासकट. आपल्या जिवलग मित्राचीही जन्मवेळ अशी मिनिटासकट पाठ असलेला माणूस निखिलने आजवर पाहिला नव्हता.
समर्थांनी काहीच विचारलं नाही. "बोला," एवढंच म्हणाले. "काय अडचण आहे तुमच्या मित्राची?"
भाग २ : "त्याचं सगळं चांगलं आहे — हीच त्याची तक्रार आहे"
"त्याचं नाव... मंदार म्हणू या," तो माणूस म्हणाला. "पुण्यात असतो. मोठ्या आयटी कंपनीत डिलिव्हरी मॅनेजर. चांगला पगार, चाळीस माणसांची टीम, बायको, एक सहा वर्षांची मुलगी, स्वतःचं घर. समर्थजी, त्याची अडचण सांगायला गेलं की लोक हसतात — कारण त्याची तक्रारच अशी आहे की त्याचं सगळं चांगलं आहे."
समर्थ ऐकत राहिले.
"रोज सकाळी तो ऑफिसला निघतो. गाडीत बसतो. आणि आमच्या ऑफिसचं गेट आलं की छातीत—" तो अर्ध्या वाक्यात थांबला. एक क्षण. "म्हणजे... त्याच्या ऑफिसचं गेट आलं की छातीत एक बारीक कळ येते. रोज. न चुकता. जशी आतून कुणीतरी हळूच विचारतं — 'तू इथे काय करतोयस?' तो उत्तम काम करतो, बढत्या मिळाल्या, लोक कौतुक करतात. पण ते कौतुक ऐकताना त्याला वाटतं — हे दुसऱ्याच कुणाचं तरी चाललंय आणि आपण चुकून तिथे उभे आहोत."
तो क्षणभर थांबला. मग आवाज खाली आणून म्हणाला —
"रात्री कधीकधी त्याला जाग येते. आणि एकच विचार — आपण खरं तर काहीतरी वेगळं करायचं होतं. आपली खरी क्षमता आपण मारली का? हा प्रश्न त्याला आतून पोखरतोय. दिवसा तो दिसत नाही — मीटिंगा, टार्गेट्स, मुलीचा अभ्यास — दिवस भरलेला असतो. पण तो प्रश्न रिकाम्या जागेची वाट बघत बसलेला असतो. आणि परवा विसर्जनाच्या मिरवणुकीत तो मूर्तिकारांच्या आळीतून चालला होता. एक म्हातारा मूर्तिकार शेवटच्या मूर्तीला निरोप देत होता — हात मातीने भरलेले, डोळे भरलेले, पण चेहऱ्यावर तृप्ती. आणि त्याला जाणवलं — आपले हात स्वच्छ आहेत, पगार भरलेला आहे, पण तो चेहरा आपल्याकडे नाही."
दालनात शांतता पसरली.
"त्याने आता ठरवलंय," तो माणूस म्हणाला. "येत्या सोमवारी तो राजीनामा देणार आहे. त्याआधी... त्याआधी त्याला एकदा कुंडली बघून घ्यायची होती. पण त्याला यायला जमलं नाही, म्हणून मी आलो."
"जमलं नाही," समर्थांनी शांतपणे पुनरुच्चार केला. "बरं. बघू या त्याची कुंडली."
भाग ३ : कुंडली बोलू लागते — आणि पडदा फाटतो
बराच वेळ दालनात फक्त पेन्सिलचा आवाज होता. मग समर्थांनी मान वर केली.
"तुमच्या मित्राला काही निरोप द्यायचे आहेत. नीट लक्षात ठेवा, म्हणजे पोचवता येतील."
"जरूर."
"पहिला निरोप — नोकरीबद्दल. त्याच्या दशम कस्पाचा उपनक्षत्र-स्वामी बुध आहे, आणि हा बुध सहाव्या व अकराव्या स्थानांशी जोडलेला आहे. सहावं स्थान म्हणजे सेवा, नोकरी; अकरावं म्हणजे लाभ. म्हणजे त्याची नोकरी हा अपघात नाही — ती त्याच्या कुंडलीने दिलेली पक्की वाट आहे. आकड्यांचं, नियोजनाचं, माणसं सांभाळण्याचं काम त्याला जमतं, आणि पुढेही जमणार आहे. किंबहुना — पुढच्या वर्षभरात त्याला बढतीचा स्पष्ट योग दिसतोय. सोमवारी जो कागद तो देणार आहे, तो कुंडलीच्या हिशेबाने अगदी उलट्या वेळी दिला जातोय — हे त्याला सांगा."
समोरच्या माणसाचा चेहरा किंचित पडला. जणू त्याला वेगळंच काहीतरी ऐकायचं होतं.
"दुसरा निरोप," समर्थ पुढे म्हणाले, आणि आता त्यांचा स्वर हळुवार झाला. "त्याचं लग्न वृषभ राशीचं — लग्नस्वामी शुक्र. आणि हा शुक्र मोठा विलक्षण आहे. तो स्वतःच्याच नक्षत्रात बसलाय — म्हणजे कला ही त्याच्यात उसनी आलेली गोष्ट नाही; ती त्याच्या असण्याचाच भाग आहे. पण हा शुक्र बाराव्या स्थानात आहे. बारावं स्थान म्हणजे एकांत, पडद्यामागची जागा, बंद खोली. तुमच्या मित्राच्या हातात कला आहे — आणि ती त्याने बंद खोलीत ठेवलीये. रंगांची कला... की सुरांची?"
तो माणूस ताठ झाला. काही बोलला नाही.
"चंद्र सांगतो — दोन्ही असाव्यात," समर्थ स्वतःशीच बोलल्यासारखे म्हणाले. "कारण त्याचा चंद्र — म्हणजे त्याचं मन — शुक्राच्याच नक्षत्रात आहे. शरीर दिवसभर मीटिंगमध्ये, आणि मन रंगांच्या खोलीत. म्हणून ती गेटपाशी येणारी कळ. शरीर एका दारात शिरतं आणि मन दुसऱ्या दाराबाहेर उभं राहतं — रोज."
समर्थांनी कुंडलीवरची नजर उचलली नाही. तसेच पुढे म्हणाले —
"आणि वेळेचं गणित. शनीची महादशा चालू आहे. आधी बुधाची अंतर्दशा होती — त्या काळात नोकरी स्थिरावली, बढत्या मिळाल्या. मग आली केतूची अंतर्दशा — केतू म्हणजे 'हे सगळं मिळवलं, पण मी कुठेय?' असा प्रश्न विचारणारा ग्रह. साधारण दीड वर्षापूर्वीपासून त्याची ही हुरहुर तीव्र झाली असणार — विशेषतः रात्री. आणि आता, गेल्या दोन-तीन महिन्यांपासून, शुक्राची अंतर्दशा सुरू झालीये — पुढची तीन वर्षं चालणारी. राजीनाम्याचा विचार नेमका आत्ताच का उफाळला, याचं हे उत्तर. काळ स्वतः त्याच्या बंद खोलीचं दार ठोठावतोय. फक्त — काळ 'दार उघड' म्हणतोय; 'घर पाड' म्हणत नाहीये. हा फरक त्याला सांगा."
समर्थांनी आता मान वर केली, आणि समोरच्या माणसाच्या डोळ्यांत थेट पाहिलं.
"आणि शेवटचा निरोप. हा मात्र तोंडी नका देऊ. हा निरोप फक्त डोळ्यांत बघून देता येतो." ते क्षणभर थांबले. "म्हणून तो मी आत्ताच देतो — कारण तुमचा मित्र या क्षणी माझ्यासमोर बसलाय."
निखिलच्या हातातलं पेन थांबलं.
तो माणूस पुतळ्यासारखा स्तब्ध झाला. मग हळूच, पराभूत आवाजात म्हणाला, "...कशावरून?"
"तीन गोष्टींवरून," समर्थ शांतपणे म्हणाले. "पहिली — मित्राची जन्मवेळ मिनिटासकट तोंडपाठ असलेला माणूस मी अजून पाहिलेला नाही; तोंडपाठ फक्त स्वतःची असते. दुसरी — बोलता बोलता तुम्ही म्हणालात, 'आमच्या ऑफिसचं गेट.' माणूस दुसऱ्याची गोष्ट सांगताना 'आमचं' म्हणत नाही, 'त्याचं' म्हणतो. तुमची जीभ घसरली नव्हती, मंदारराव — तुमचं सत्य घसरलं होतं; जीभ फक्त सवयीने खरं बोलून गेली. आणि तिसरी, सगळ्यात मोठी — माणूस दुसऱ्याचं दुःख सांगताना डोळे कोरडे ठेवू शकतो. तुमचे डोळे मूर्तिकाराच्या तृप्तीपाशी ओले झाले."
बराच वेळ कुणीच बोललं नाही. मग त्या माणसाने खांदे सोडले — जसं वर्षानुवर्षं उचललेलं ओझं खाली ठेवावं.
"मंदार सोनवणे," तो म्हणाला. "मीच. माफ करा, समर्थजी. खोटं बोलायचं नव्हतं. पण... माझी तक्रार सांगितली की लोक हसतात. 'एवढा पगार, एवढं पद — आणि रडतोस?' म्हणतात. स्वतःच्या तोंडाने हे सांगायची लाज वाटली, म्हणून मित्राचा बुरखा घेतला. तो घेतल्यावर मात्र खरं बोलता आलं — जेवढं खरं मी बायकोशीही बोललो नाहीये." त्याने एक कडवट हसू दिलं. "गंमत बघा — स्वतःबद्दल खरं बोलायला मला दुसऱ्याचं नाव लागलं."
"त्यात गंमत नाही, मंदारराव, तुमच्या अख्ख्या अडचणीचं मूळ आहे," समर्थ म्हणाले. "स्वतःच्या खऱ्या भागाला तुम्ही नेहमीच दुसऱ्याच्या नावावर जगू दिलंत — कधी 'मित्रा'च्या, तर कधी 'नंतर बघू'च्या. आता ते चित्रांचं सांगा. जलरंग?"
"जलरंग," मंदारने मान खाली घालून कबूल केलं. "कॉलेजात बक्षिसं मिळायची. आणि दोन वर्षांपूर्वी बासरी शिकायला सुरुवात केली — यूट्यूबवरून, रात्री, हेडफोन लावून. ऑफिसात कुणाला माहीत नाही. चाळिशीकडे झुकलेला डिलिव्हरी मॅनेजर आणि जलरंग — हसतील ना?"
"कुंडली हसली नाही," समर्थ म्हणाले. "तिने तर तुमची ओळखच 'कलेचा माणूस' अशी करून दिली — नोकरी हे तुमचं वर्णन आहे; कला ही व्याख्या आहे."
भाग ४ : बंद घराची गोष्ट
समर्थ उठले. खिडकीपाशी गेले. बाहेर विसर्जनानंतरच्या रिकाम्या मांडवांचे बांबू दिसत होते.
"मंदारराव, तुम्हाला एक गोष्ट सांगतो. आमच्या ओळखीचा एक माणूस होता. नोकरीनिमित्त शहरात, कंपनीने दिलेल्या प्रशस्त बंगल्यात राहायचा. सगळ्या सोयी — पण घर भाड्याचं. आणि गावाकडे त्याचं स्वतःचं छोटं घर होतं — वडिलोपार्जित, त्याच्या नावाचं, त्याच्या हक्काचं. ते मात्र वर्षानुवर्षं बंद. कुलूप लावलेलं."
समर्थ वळले.
"एकदा तो गावी गेला आणि त्याने ते कुलूप उघडलं. आत काय होतं? ओल. जळमटं. कुबट वास. बंद घराला ओल धरते, मंदारराव — वापर नसला की भिंती आतल्या आत रडतात. आणि गंमत अशी की त्या बंद घराचा कुबट वास त्याच्या शहरातल्या बंगल्यापर्यंत यायचा. प्रत्यक्ष वास नव्हे — पण रात्री झोपताना त्याला आठवायचं: माझं स्वतःचं घर तिकडे कुजतंय. भाड्याच्या घरातलं सुख त्या आठवणीने विरजायचं."
"...माझी कळ," मंदार हळूच म्हणाला.
"हो. तुमची गेटपाशी येणारी कळ नोकरीने दिलेली नाही. ती त्या बंद घरातून येते. आणि आता बघा — त्या माणसापुढे लोकांनी दोनच पर्याय ठेवले होते: एक तर बंगला सोड आणि गावी जाऊन राहा, नाही तर गावचं घर विकून टाक आणि विषय संपव. सोडा किंवा विका. तुमचा सोमवारचा राजीनामाही हेच म्हणतोय — सोडा."
समर्थ परत खुर्चीत बसले, आणि पुढे झुकले.
"पण एक तिसरी वाट होती, जी कुणी सांगितली नव्हती. रोज त्या घरी जायचं. खिडक्या उघडायच्या. केर काढायचा. आणि आतल्या खोलीत अर्धा तास एक दिवा लावून बसायचं. बस्स. राहायला नाही जायचं — फक्त दिवा लावायला. कारण घराला माणसाचा राबता लागतो, मुक्काम नाही. ज्या घरात रोज दिवा लागतो, त्या घराची ओल हटते — आणि मग ते घर तुम्हाला आतून हाका मारत नाही; शांतपणे वाट बघतं."
भाग ५ : पंचेचाळीस दिवसांचा करार
"म्हणून माझा प्रस्ताव ऐका," समर्थ म्हणाले, आणि त्यांचा स्वर आता वेगळा झाला — मृदू, पण करारासारखा नेमका.
"आजपासून पंचेचाळीस दिवस. रोज, ठरलेल्या वेळी, अर्धा तास — फक्त तुमच्या कलेसाठी. चित्र काढा, बासरी वाजवा, जे हवं ते. पण तीन अटी. पहिली — एकही दिवस खंड नाही. ऑफिसची आग लागली तरी नाही. दुसरी — या पंचेचाळीस दिवसांत कोणताही निर्णय नाही. सोमवारचा राजीनामा नाही, नवी नोकरी नाही, 'कलेतच करिअर करू का' याचा विचारही नाही. निर्णयाला पूर्ण सुट्टी. आणि तिसरी अट — जे काढाल, वाजवाल, ते या पंचेचाळीस दिवसांत कुणालाही दाखवायचं नाही. कुणालाही."
"दाखवायचं नाही?" मंदारने गोंधळून विचारलं. "का?"
"कारण दाखवलं की परीक्षक जन्माला येतो," समर्थ म्हणाले. "आणि परीक्षकाच्या नजरेसमोर शुक्र आखडतो. कला आधी स्वतःशी बोलायला शिकू दे — जगाशी नंतर बोलेल. पंचेचाळीस दिवस का, तेही सांगतो. आपल्या साधना-परंपरेत अनुष्ठानाला मंडल असतो — चाळीस-पंचेचाळीस दिवसांचा. एवढा काळ लागतो — सवयीला मुळं धरायला, आणि मनाचा विरोध विरघळायला. पहिले दहा दिवस तुमचंच मन तुम्हाला सांगेल — 'हा पोरखेळ आहे, वेळ फुकट चाललाय.' त्या आवाजाला उत्तर द्यायचं नाही; फक्त दिवा लावत राहायचा."
समर्थांनी कागद ओढला आणि लिहिता लिहिता म्हणाले —
"आणि हा नेम हाच तुमचा मुख्य ग्रह-उपाय आहे — एकाच वेळी दोन ग्रहांचा. कसा, ते नीट समजून घ्या, कारण उपाय 'का' हे कळल्याशिवाय करू नये. तुमच्या कुंडलीत शुक्राची साखळी बघा — शुक्र स्वतःच्या नक्षत्रात, पण त्याचा सब आहे शनि, आणि तो शनि नोकरीच्या स्थानांशी जोडलेला. म्हणजे तुमच्या कलेचं दार नोकरीच्या पहारेकऱ्याच्या हातात आहे — 'आधी पोट, मग रंग' म्हणणारा पहारेकरी. या पहारेकऱ्याशी भांडून दार उघडत नाही; त्याच्याच भाषेत बोलावं लागतं. शनीची भाषा कोणती? शिस्त. नेम. रोज त्याच वेळी, न चुकता. तुम्ही अर्धा तास शिस्तीने कलेला दिलात, की शनि म्हणतो — 'हा पोरखेळ नाही, हे व्रत आहे' — आणि पहारेकरी स्वतः दार धरून उभा राहतो. म्हणजे या एका नेमात शुक्राला वेळ मिळतो आणि शनीला शिस्त — दोन्ही ग्रह एकाच दिव्यावर शांत होतात."
"आणि दुसरा उपाय," समर्थांनी लिहिणं थांबवून वर पाहिलं, "शुक्राचा — दानाचा. दर शुक्रवारी, एखाद्या कला शिकणाऱ्या गरजू विद्यार्थ्याला रंग, वही, कुंचला — असं साहित्य द्या. नाव न सांगता दिलंत तर उत्तम. याचंही कारण समजून घ्या — हे शुक्राला दिलेली लाच नाही. ज्या गोष्टीसाठी आपण आयुष्यभर झुरतो, ती गोष्ट दुसऱ्याच्या हातात देताना एक गाठ सुटते — 'कला माझ्यापासून हिरावली गेली' ही तक्रार जाऊन 'कला माझ्या हातून वाहते' हा अनुभव येतो. दान म्हणजे साठलेल्या पाण्याला काढलेली वाट. शुक्र वाहता ठेवला की तो कुजत नाही."
समर्थांनी कागद मंदारसमोर सरकवला. मग विचारलं, "तुमचं जुनं चित्रकलेचं साहित्य — रंगपेटी, कुंचले — कुठे आहे?"
मंदार क्षणभर चमकला. "...माळ्यावर. पुण्याच्या घरात. लग्नाआधीपासून एक जुनी ट्रंक आहे, तिच्यात. चौदा-पंधरा वर्षं उघडली नाहीये."
"आज रात्री घरी पोचल्यावर पहिलं काम — ती ट्रंक खाली काढा," समर्थ म्हणाले. "उद्या नको. आज. बंद घराचं कुलूप जड असतं, मंदारराव — आणि ते उघडायचा धीर मुहूर्त बघत बसला की उडून जातो. आणि सेहेचाळिसाव्या दिवशी इथे या. तुमचा निर्णय काय झाला हे सांगायला नाही — तुम्हाला काय सापडलं हे सांगायला."
मंदार उठला. दाराशी जाऊन थांबला. "समर्थजी... हे इतकं साधं वाटतंय. अर्धा तास. एवढ्याने काय होणार?"
समर्थ हसले. "पंचेचाळीस दिवसांनी हाच प्रश्न मला उलटा विचारायला या."
भाग ६ : मधले दिवस
दिवस सरत गेले. भाद्रपद संपला. आश्विन लागला. वाड्याच्या अंगणात नवरात्रीची घटस्थापना झाली, दसऱ्याला झेंडूच्या माळा लागल्या, आणि हवेत हळूहळू दिवाळीची चाहूल उतरू लागली.
एका संध्याकाळी निखिलने विचारलं, "गुरुजी, तीस दिवस झाले. तिकडून काही निरोप नाही. तो नेम पाळत असेल?"
समर्थ जपमाळ खाली ठेवत म्हणाले, "दिवा लागला असेल, तर तो सेहेचाळिसाव्या दिवशी इथे उभा असेल. आणि नसेल लागला — तरी येईल; पण मग तो कारणं सांगायला येईल, स्वतःला भेटायला नाही."
"आणि आलाच नाही तर?"
"तर त्याचं घर बंदच राहील," समर्थ शांतपणे म्हणाले, "आणि तो भाड्याच्या घरात कुबट वास सोसत जगत राहील. निखिल, माणसाला उत्तर देणं सोपं असतं. त्याला त्याच्या उत्तरापर्यंत चालू देणं — ही ज्योतिषाची खरी परीक्षा असते."
भाग ७ : दिव्यांच्या दिवशी
सेहेचाळिसाव्या दिवशी आश्विन अमावस्या होती — लक्ष्मीपूजनाचा दिवस.
संध्याकाळी वाड्याच्या पायऱ्यांवर पणत्यांची रांग लागली होती. दारावर झेंडूचं तोरण, अंगणात रांगोळी. आणि तिन्हीसांजेला, त्या दिव्यांच्या उजेडातून चालत, मंदार सोनवणे आत आला.
निखिलने त्याला ओळखलं — आणि क्षणभर ओळखलंही नाही. तोच माणूस, तेच घड्याळ. पण चालण्यात एक निवांतपणा आला होता, आणि डोळ्यांत — ती रोज वेळेवर पोचणाऱ्या पण कुठे ते न कळणाऱ्या माणसाची झाक जाऊन तिथे एक स्थिर उजेड होता. हातात एक सपाट, कागदात गुंडाळलेली वस्तू होती.
"पंचेचाळीस दिवस. एकही खंड नाही," मंदार बसत म्हणाला. "आणि तुम्ही म्हणाला होतात — हाच प्रश्न उलटा विचारायला या. विचारतो. समर्थजी, अर्ध्या तासाने एवढं कसं काय होतं?"
"काय काय झालं, ते सांगा आधी," समर्थ हसून म्हणाले.
"त्या रात्रीपासूनच सुरुवात करतो. तुमच्या सांगण्याप्रमाणे घरी पोचल्या पोचल्या माळ्यावरची ट्रंक काढली. आत रंगपेटी होती — रंग अर्धे वाळलेले, कुंचल्यांचे केस ताठ झालेले. आणि रंगपेटीखाली, घडी करून ठेवलेला, एक कागद. माझं एक अर्धवट चित्र — कॉलेजच्या शेवटच्या वर्षातलं. एक खिडकी काढली होती, खिडकीत एक दिवा — रेषा पूर्ण, पण ज्योत रंगवायची राहिलेली. नेमकं आठवलं — ते चित्र काढत असताना प्लेसमेंटचा फोन आला होता. नोकरी मिळाली, पेढे वाटले, आणि चित्र तसंच घडी होऊन ट्रंकमध्ये गेलं. पंधरा वर्षं, समर्थजी. पंधरा वर्षं ती ज्योत न पेटता तशीच पडून होती — आणि तुम्ही त्या दुपारी बंद घरातल्या दिव्याची गोष्ट सांगत होतात, तेव्हा तुम्हाला हे माहीतही नव्हतं."
निखिलच्या अंगावर शहारा आला.
"पहिला आठवडा नरक होता," मंदार पुढे सांगू लागला. "ब्रश हातात घेऊन बसायचो आणि आतला आवाज ओरडायचा — मूर्खपणा आहे हा, त्या वेळात दोन ईमेल झाले असते. चौथ्या दिवशी रंगच काढले नाहीत — नुसता बसून राहिलो. पण तुमची अट आठवली — दिवा लावायचा, बस्स. बसून राहिलो, तरी बसलो.
"बाराव्या दिवशी पहिल्यांदा वेळेचं भान हरपलं. अर्ध्या तासाचे दीड तास कधी झाले कळलं नाही. त्या रात्री मी सात वर्षांत पहिल्यांदा गोळी न घेता झोपलो.
"मग विचित्र गोष्टी सुरू झाल्या — म्हणजे ज्यांचा त्या अर्ध्या तासाशी काही संबंधच नव्हता अशा. ऑफिसात एक मीटिंग नेहमीप्रमाणे बिघडली, आणि मला जाणवलं — मला राग आलाच नाही. आधी असा राग यायचा की तो घरापर्यंत यायचा. आता नाही. का, ते शोधलं तेव्हा कळलं — आधी अख्खा दिवस ऑफिसच्या मालकीचा होता, म्हणून ऑफिसातली प्रत्येक जखम अख्ख्या आयुष्याची जखम वाटायची. आता दिवसात एक अर्धा तास फक्त माझ्या मालकीचा आहे. त्या अर्ध्या तासाच्या जिवावर बाकीचे साडेतेवीस तास सोसायला हलके झाले.
"माझी मुलगी — ती हल्ली माझ्याशेजारी बसते. मी चित्र काढतो, ती तिचं काढते. आम्ही बोलत नाही. पण परवा बायको म्हणाली — 'तू हल्ली घरात असतोस.' मी म्हटलं, म्हणजे? आधीही असायचोच की. ती म्हणाली — 'शरीराने असायचास. हल्ली तू असतोस.'"
मंदार थांबला. आणि मग त्याचा आवाज बदलला — आता तो पंचेचाळीस दिवसांतल्या सर्वांत आतल्या गोष्टीला हात घालत होता.
"पण खरी गोष्ट तिसाव्या दिवशी घडली, समर्थजी. त्या दिवशी चित्र काढता काढता मला अचानक एक प्रश्न पडला — ही खोली बंद कुणी केली होती? मी आठवत गेलो. नोकरीने मला कधीच सांगितलं नव्हतं — चित्रं काढू नकोस. बॉसने नाही, बायकोने नाही, पगाराने नाही. संसार सांभाळून अर्धा तास काढणं मला कधीच अशक्य नव्हतं — हे मी पंचेचाळीस दिवस सिद्ध करून दाखवलंय. मग कुलूप लावलं कुणी?"
त्याने खोल श्वास घेतला.
"मीच. मीच लावलं होतं. आणि — हे सगळ्यात वाईट — कुलूप लावून मी आरोपी म्हणून नोकरीचं नाव लिहून ठेवलं होतं. कारण ते सोपं होतं. 'नोकरीमुळे जमत नाही' असं म्हटलं की मी निर्दोष सुटायचो. समर्थजी, त्या दिवशी माझ्या लक्षात आलं — इथे तुमच्यासमोर मी 'मित्राचं' नाव घेऊन बोललो, ते काही नवीन नव्हतं. मी पंधरा वर्षं हेच करत होतो. स्वतःच्या कलेचा खून 'नोकरी' नावाच्या मित्रावर ढकलत होतो. माझा अपराधभाव खरा होता — पण आरोपपत्र खोटं होतं. मी माझी क्षमता मारली का, हा प्रश्न मला पोखरायचा. आता उत्तर मिळालं — मारली नव्हती; कोंडली होती. आणि कोंडणाराही मीच, आणि किल्लीही माझ्याच खिशात."
दालनात शांतता पसरली. बाहेर पणत्यांची ज्योत वाऱ्यावर हलत होती.
"आणि सोमवारचा राजीनामा?" निखिलने न राहवून विचारलं.
"दिला नाही," मंदार शांतपणे म्हणाला. "आणि 'देणारच नाही' असंही ठरवलेलं नाही. मी फक्त एक गोष्ट सोडली — पळणं. तो राजीनामा मी प्रेमातून लिहिणार नव्हतो, सुटकेसाठी लिहिणार होतो. बंद घरातून येणारा कुबट वास सहन होईना, म्हणून भाड्याचं घर पेटवायला निघालो होतो. आता घरात रोज दिवा लागतो — वास गेलाय. उद्या कधी नोकरी सोडलीच, तर ती सुटका नसेल — निवड असेल. आणि निवडीला घाई नसते."
त्याने हातातली गुंडाळलेली वस्तू पुढे केली. "आणि हे तुमच्यासाठी. अट पंचेचाळीस दिवसांची होती — आज सेहेचाळिसावा दिवस आहे. हे चित्र मी आयुष्यात पहिल्यांदा कुणाला तरी दाखवतोय — आणि देतोय."
समर्थांनी कागद उलगडला. आत ते चित्र होतं — पंधरा वर्षांपूर्वीची ती खिडकी. रेषा जुन्या, किंचित पिवळसर पडलेल्या कागदावरच्या. पण खिडकीतल्या दिव्याची ज्योत — ती नवी होती. ताजी, ओलसर, नुकतीच रंगवलेली. पिवळीधमक.
"शेवटच्या आठवड्यात हिंमत केली," मंदार हळूच म्हणाला. "पंधरा वर्षांनी ज्योत पेटवली."
समर्थ बराच वेळ त्या चित्राकडे बघत राहिले. मग हळूच म्हणाले, "मंदारराव, आज लक्ष्मीपूजन आहे. लोक आज घरात लक्ष्मी यावी म्हणून दिवे लावतात. तुम्ही पंचेचाळीस दिवसांपूर्वीच लावायला सुरुवात केलीत — आणि बघा, कुठली लक्ष्मी आली. जी पगारात मोजता येत नाही, ती."
भाग ८ : निखिल आणि समर्थ
मंदार गेल्यावर निखिलने ते चित्र दालनाच्या भिंतीवर, समर्थांच्या सांगण्यावरून, एका खिळ्याला लावलं. बाहेर फटाक्यांचे दूरचे आवाज येत होते.
"गुरुजी, एक खटकतंय," निखिल म्हणाला. "तो 'सोडू की नको' या उंबरठ्यावर उभा होता. तुम्हाला कुंडलीत उत्तर दिसत होतं — बढतीचा योग तुम्ही बोलूनही दाखवलात. मग तुम्ही त्याला सरळ 'नोकरी सोडू नकोस' असं का सांगितलं नाहीत? पंचेचाळीस दिवसांचा एवढा वळसा का?"
"कारण तो जो निर्णय घ्यायला निघाला होता, तो भुकेल्या पोटी निघाला होता," समर्थ म्हणाले. "निखिल, भुकेल्या पोटी बाजारात जाऊ नये, असं जुनी माणसं का म्हणतात? कारण भुकेल्या माणसाला बाजारातली प्रत्येक गोष्ट 'हवीच' वाटते — तो गरजेने नव्हे, भुकेने खरेदी करतो, आणि घरी येऊन पस्तावतो. मंदारचं मन पंधरा वर्षं उपाशी होतं — कलेचा एक घासही त्याला मिळाला नव्हता. अशा उपाशी मनाने घेतलेला निर्णय हा निर्णय नसतो, झडप असते. मी त्याला 'सोड' म्हटलं असतं तर त्याने उपाशीपोटी उडी मारली असती; 'राहा' म्हटलं असतं तर भूक तशीच ठेवून तो परत कोठडीत गेला असता — आणि दोन्हींत तो माझ्यावर विसंबला असता, स्वतःवर नाही. म्हणून आधी पंचेचाळीस दिवस त्याचं मन जेवू घातलं. पोट भरलेला माणूस बाजारात गेला की त्याला नेमकं दिसतं — काय हवंय आणि काय नकोय. आता तो जो काही निर्णय घेईल — आज, वर्षाने, दहा वर्षांनी — तो झडप नसेल, निवड असेल."
निखिलने मान डोलावली, पण त्याच्या चेहऱ्यावर पुढचा प्रश्न तयारच होता.
"दुसरा प्रश्न, गुरुजी. अर्धा तास. दिवसाचे चोवीस तास, त्यातले साडेतेवीस तास जुनेच — तेच ऑफिस, त्याच मीटिंगा, तोच पगार. बदललं फक्त अर्धा तास. आणि तरी त्याचं अख्खं आयुष्य आतून बदललं — झोप, राग, बायको-मुलीशी नातं, सगळं. हे गणित जुळत नाही. अर्धा तास इतका मोठा कसा?"
"कारण आयुष्याचं गणित वजनावर चालत नाही, निखिल," समर्थ म्हणाले. "केशर बघितलंयस? शेरभर दुधाला केशराच्या किती काड्या लागतात? दोन. चार. वजनाला त्या काहीच नाहीत — दुधाच्या मानाने त्यांचं माप हसण्यासारखं आहे. पण त्या दोन काड्या पडल्या की अख्ख्या दुधाचा रंग बदलतो, गंध बदलतो, आणि त्या दुधाचं नावच बदलतं — मग ते नुसतं दूध राहत नाही, केशरी दूध होतं. मंदारचा अर्धा तास ही केशराची काडी होती. त्या अर्ध्या तासाने बाकीच्या साडेतेवीस तासांशी स्पर्धा केली नाही — त्यांना रंग दिला. ऑफिसचे तास तेच राहिले, पण आता ते 'ज्याच्या आयुष्यात कला आहे अशा माणसाचे' ऑफिसचे तास झाले. माणसाला अख्खा दिवस स्वतःचा लागत नाही, निखिल — दिवसात एक स्वतःची काडी लागते. ती पडली की अख्ख्या दिवसाला त्याचं नाव मिळतं."
निखिल त्या भिंतीवरच्या चित्राकडे बघत बराच वेळ गप्प बसला. मग त्याचा शेवटचा प्रश्न आला — आणि तो सर्वांत खोल होता.
"गुरुजी, शेवटचा प्रश्न. मंदारची कला त्याला पैसा देत नाही, प्रसिद्धी देत नाही, बढती देत नाही. व्यवहाराच्या भाषेत बोलायचं तर त्या अर्ध्या तासातून त्याला काहीही 'मिळत' नाही. मग जगण्याच्या धबडग्यात माणसाने अशा गोष्टीला जागा का द्यावी, जिच्यातून काहीच निष्पन्न होत नाही? कलेचं — किंवा कुठल्याही निर्हेतुक आवडीचं — नेमकं मोल काय?"
समर्थ खिडकीपाशी गेले. अंगणातल्या तुळशी-वृंदावनापाशी कुणीतरी पणती लावली होती — तिचा उजेड तुळशीच्या पानांवर थरथरत होता.
"ती तुळस बघ, निखिल," ते म्हणाले. "अंगणातली तुळस काय 'देते'? धान्य देत नाही, फळ देत नाही, सावली देत नाही — आंब्याच्या झाडासारखा तिचा कुठलाही 'उपयोग' नाही. व्यवहाराच्या वहीत तुळशीच्या नावापुढे शून्य आहे. आणि तरी — बघ — पिढ्यान् पिढ्या माणसं अंगणात आधी तुळस लावतात, तिला रोज पाणी घालतात, तिच्यापुढे दिवा लावतात. का? कारण घराला जे 'घरपण' असतं ना — ते धान्याने येत नाही, ते तुळशीने येतं. तुळस काही देत नाही; तुळस असते. आणि तिच्या नुसत्या असण्याने अख्ख्या अंगणाला अर्थ येतो.
"माणसाच्या आयुष्यात कला हीच तुळस आहे, निखिल. नोकरी हे शेत आहे — ते हवंच; शेताशिवाय पोट भरत नाही. पण नुसत्या शेतांच्या मालकाला 'घर' नसतं — वखार असते. मंदारचं तेच झालं होतं. शेत जोमात होतं, पण अंगणातली तुळस सुकून चालली होती — आणि तुळस सुकली की माणसाला स्वतःच्याच अंगणात परकं वाटायला लागतं. त्याची गेटपाशी येणारी कळ म्हणजे दुसरं काही नव्हतं — सुकत चाललेल्या तुळशीने घातलेली हाक होती. निष्पन्नाच्या भाषेत ज्याचं मोल शून्य, असण्याच्या भाषेत त्याचं मोल अख्खं घर — हे ज्याला कळलं, त्याला कलेचं मोल कळलं."
समारोप
रात्र चढत गेली. वाड्याच्या पायऱ्यांवरच्या पणत्या एकेक करून मंदावत गेल्या — पण दालनाच्या भिंतीवरचं ते चित्र दिव्याच्या उजेडात तसंच झळकत राहिलं: जुन्या, पिवळसर पडलेल्या कागदावरची एक खिडकी, आणि तिच्यात पंधरा वर्षांनी पेटलेली ताजी, पिवळीधमक ज्योत. आणि त्या जुन्या वाड्याच्या भिंतीवर, इतर अनेक कहाण्यांच्या शेजारी, आता आणखी एका कहाणीचा ठसा उमटला होता — एका माणसाचा, जो स्वतःबद्दल खरं बोलायलाही दुसऱ्याचं नाव घेऊन आला होता; ज्याला वाटलं होतं की त्याच्या आयुष्याचा प्रश्न 'नोकरी सोडू की नको' हा आहे, आणि ज्याला कळलं की खरा प्रश्न तिसराच होता; आणि ज्याने जगाला हे दाखवून दिलं की माणसाचं आयुष्य बदलायला नेहमी मोठा निर्णय लागत नाही — कधीकधी फक्त एक छोटी, रोजची, कुणालाही न दाखवलेली ज्योत पुरते.
टीप : - सदर कथा हि ज्योतिष वास्तुशात्र सल्लागार डॉ. अभय अगस्ते यांच्या “काळाचे संकेत” या कथा संग्रहातील आहे, ***कथा आवडल्यास वेगवेळ्या ग्रुप मध्ये किंवा आपल्या नातेवाईकांना, मित्रमंडळींना लेखकाच्या नावासह जरूर शेअर करा** या कथेतील सर्व पात्र हे काल्पनिक आहेत, काही साम्य आढळ्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा
