कथा : आटलेली विहीर
— "हे दोन वेगळे पुरुष आहेत का?" असा प्रश्न आणि एकाच माणसाचे दोन फोटो घेऊन आलेली एक पत्नी, आणि ग्रीष्मात आटलेल्या विहिरीच्या तळाशी जिवंत असलेल्या एका झऱ्याचं रहस्य
भाग १ : एकाच माणसाचे दोन फोटो
ज्येष्ठ महिन्यातली एक रखरखीत, भाजून काढणारी दुपार.
पावसाची अजून चाहूलही नव्हती. वाड्याच्या मागच्या अंगणातली जुनी विहीर तळ गाठून बसली होती — काठावरून वाकून बघितलं, तर खोल अंधारात कुठेतरी पाण्याचा एक अंधुक, थकलेला तुकडा तेवढा चमकायचा. पाणी शेंदणारी दोरी यंदा दोनदा लांबवावी लागली होती.
आणि त्या उन्हातून एक स्त्री दालनात आली — पस्तिशीची, थकलेली, हातातली पिशवी घट्ट धरलेली.
ती समर्थांसमोर बसली — आणि तिने जे केलं, ते निखिलनी आजवर कुणालाही करताना पाहिलं नव्हतं.
तिने पिशवीतून कुंडली काढली नाही. तिने दोन फोटो काढले, आणि ते टेबलावर, समर्थांसमोर, शेजारी शेजारी ठेवले.
पहिला फोटो लग्नातला — एक तरुण, हसरा, डोळ्यांत ऊब असलेला पुरुष; नव्या नवरीकडे अशा नजरेने बघणारा, की ती नजरच अख्खा फोटो उजळून टाकत होती. आणि दुसरा फोटो अलीकडचा — कुठल्याशा ओळखपत्रासाठी काढलेला; तोच चेहरा, पण डोळे विझलेले, ओठ मिटलेले, कपाळावर आठी, आणि चेहऱ्यावर एक कोरडा, दगडी थकवा.
"समर्थजी," ती स्त्री म्हणाली, आणि तिचा आवाज कापत होता, "मला एकच सांगा — हे दोन वेगळे पुरुष आहेत का?"
दालनात शांतता पसरली.
"कारण हे दोन्ही फोटो माझ्या नवऱ्याचे आहेत," ती पुढे म्हणाली. "पहिला — बारा वर्षांपूर्वीचा. दुसरा — गेल्या महिन्यातला. आणि माझ्या मनात रोज एकच प्रश्न असतो — पहिल्या फोटोतला माणूस कुठे गेला? कुणी नेला त्याला? आणि त्याच्या जागी हा दुसरा, अनोळखी माणूस माझ्या घरात कधी राहायला आला — ते मला कळलंच कसं नाही?"
समर्थांनी दोन्ही फोटोंकडे बराच वेळ शांतपणे पाहिलं. मग हळूच विचारलं — "तुमचं नाव?"
"वृंदा. वृंदा राऊत. आणि तो — संदीप."
"वृंदाताई," समर्थ म्हणाले, "तुमच्या प्रश्नाचं उत्तर मी देईन. पण आधी मला सांगा — पहिल्या फोटोची वर्षं कशी होती?"
भाग २ : वृंदा राऊत
वृंदाने एक खोल श्वास घेतला — आणि ती बोलू लागली; जणू वर्षानुवर्षं साठलेलं आज प्रथमच कुणीतरी ऐकणार होतं.
"समर्थजी, लग्नानंतरची पहिली सात-आठ वर्षं — ती स्वप्नासारखी होती. संदीप म्हणजे प्रेमळपणाचा झराच. ऑफिसमधून येताना न चुकता गजरा आणायचा. माझ्या आवडीचं म्हणून रविवारी स्वतः स्वयंपाकघरात घुसायचा. माझं डोकं दुखलं तरी त्याचा जीव खालीवर व्हायचा. भांडण झालं तरी संध्याकाळपर्यंत तोच येऊन हसवायचा. लोक म्हणायचे — वृंदा, नशीब काढलंस."
तिचा आवाज बदलला.
"आणि मग गेल्या तीन-चार वर्षांत, हळूहळू, सगळं बदलत गेलं. कधी बदललं, नेमकं सांगता येत नाही — कुणी दिवा हळूहळू मंद करत नेला, आणि अंधार पडल्यावरच लक्षात यावं, तसं. आता तो घरी येतो तो थकलेला, मिटलेला. बोलणं जवळजवळ बंद. विचारलं 'काय झालं' तर 'काही नाही' — आणि हे 'काही नाही' इतकं थंड असतं, की त्यापेक्षा भांडण परवडलं. छोट्या गोष्टींवर चिडतो. रात्री एकटाच गॅलरीत उभा असतो, अंधारात. आणि समर्थजी..." तिचे डोळे भरले, "गेल्या वर्षभरात त्याने मला एकदाही, चुकूनही, पहिल्या फोटोतल्या त्या नजरेने बघितलं नाही."
तिने पिशवीतून संदीपची कुंडली काढून पुढे केली. "कुणीतरी सुचवलं —साडेसाठी सुरु असेल किंवा ग्रहपीडा असेल म्हणून आले. मला सांगा — हे ग्रहांमुळे झालंय का? आणि असेल, तर शांती करू, खडा घालू, काहीही करू — पण मला माझा पहिल्या फोटोतला नवरा परत हवाय."
समर्थांनी कुंडली हातात घेतली. पण ती उघडण्याआधी, त्यांनी वृंदाकडे एक खोल, शांत नजर टाकली — जणू कुंडलीआधी ते तिलाच वाचत होते.
भाग ३ : कुंडली बोलू लागते
समर्थांनी कुंडली मांडली. दशांचा क्रम तपासला — आणि त्यांची नजर एका जागी स्थिरावली. मग त्यांनी दशास्वामी कोणत्या नक्षत्रात उभा आहे, त्याची भावसाखळी कोणत्या घरांना स्पर्श करते — हे बारकाईने पाहिलं.
मग त्यांनी मान वर केली — आणि ते बोलू लागले; पण प्रश्न विचारत नव्हते. ते सांगत होते.
"वृंदाताई, तुमच्या प्रश्नाचं पहिलं उत्तर — हो, दशा बदललीये. संदीपरावांना आधी गुरूची महादशा होती — सोळा वर्षांची. गुरु काळात विस्तार, सौख्याचा वर्षाव. तुमचं लग्न आणि संसाराची ती बहराची वर्षं — ती गुरु-दशेच्या अखेरच्या, भरल्या पर्वातली. आणि आपल्या दशाक्रमात गुरूनंतर येतो थेट शनी — एकोणीस वर्षांचा. ती शनीची महादशा साडेतीन-चार वर्षांपूर्वी सुरू झालीये."
"हो... लग्नाला बारा वर्षं, आणि हे साधारण चार वर्षांपासून..." वृंदा पुटपुटली.
"थांबा — मी अजून संपवलं नाही," समर्थ म्हणाले, आणि त्यांचा स्वर खोल झाला. "नुसती दशा बदलली एवढंच नाही. हा दशास्वामी शनी ज्या नक्षत्रात उभा आहे, आणि तिथून तो ज्या भावांची साखळी धरतो — ती मला वाचू द्या. तो धनाच्या आणि स्थावराच्या भावांना अशा रीतीने स्पर्श करतो, की या काळाच्या सुरुवातीलाच एक मोठं, दीर्घ ओझं — बहुधा घरासाठी घेतलेलं मोठं कर्ज — या माणसाच्या खांद्यावर आलेलं असावं; आणि ते ओझं दर महिन्याला त्याच्या कमाईचा मोठा घास घेत असावं."
वृंदाचे डोळे विस्फारले. "समर्थजी... चार वर्षांपूर्वीच आम्ही घर घेतलं. हप्ता पगाराचा अर्धा खातो. पण हे मी तुम्हाला —"
"तुम्ही सांगितलं नाहीत — कुंडली सांगतेय," समर्थ शांतपणे म्हणाले, आणि पुढे वाचू लागले. "आणि ही साखळी कर्माच्या घरालाही अशी बांधलीये, की या काळात त्यांच्या कामाच्या जागी सुरक्षितता आटली असावी — नोकरी टिकली, पण तिचा आनंद गेला; ओझं दुप्पट, आणि मोल अर्धं. रात्री उशिरापर्यंत काम, आणि मनात सतत एक अस्थिरतेची टांगती तलवार."
वृंदा आता ताठ बसली होती. "कपात झाली त्यांच्या कंपनीत... पगारवाढ थांबली, काम दुप्पट झालं. रोज रात्री लॅपटॉप..."
"आणि एक तिसरी गोष्ट," समर्थ म्हणाले, आणि त्यांचा स्वर अधिक हळुवार झाला. "ही साखळी पितृस्थानालाही जड स्पर्श करते — आणि शनी स्वतः वार्धक्याचा, दीर्घ आजाराचा कारक. या काळात संदीपरावांच्या वडिलांच्या प्रकृतीने मोठं, दीर्घ वळण घेतलं असावं — असं आजारपण, जे बरं होऊन संपत नाही; रोज सोबत जगावं लागतं. आणि त्या आजारपणाची सेवा — शरीराने आणि खिशानेही — याच माणसाच्या वाट्याला आली असावी."
वृंदाच्या डोळ्यांतून पाणी वाहू लागलं. "दोन वर्षांपूर्वी... सासऱ्यांना अर्धांगवायू झाला. ते आमच्याकडेच असतात. पहाटे उठून संदीपच सगळं करतो... दवाखाने, तपासण्या, खर्च... समर्थजी, तुम्ही हे सगळं... कुंडलीतून?"
"कुंडलीतून," समर्थ म्हणाले. "कारण दशा नुसती 'चांगली-वाईट' नसते, ताई — ती आपल्यासोबत आपले विषय घेऊन येते. शनीची दशा जेव्हा धन, कर्म आणि पितृस्थानाला अशी बांधलेली असते, तेव्हा कर्ज, कामाचा भार आणि वडिलांची सेवा — हे तिघे एकत्रच दारात उभे राहतात. मी फक्त ते दार वाचलं."
वृंदा बराच वेळ नि:शब्द होती. मग कापऱ्या आवाजात म्हणाली — "म्हणजे... म्हणजे त्याच्यावर हे एवढं सगळं एकदम कोसळलंय... आणि मी मात्र फक्त एवढंच बघत होते, की तो माझ्याशी बोलत नाही..."
भाग ४ : आटलेली विहीर
समर्थ काही क्षण शांत राहिले. मग ते उठले, आणि खिडकीपाशी जाऊन त्यांनी मागच्या अंगणाकडे बोट दाखवलं.
"वृंदाताई, इकडे या. ती विहीर बघा."
वृंदा खिडकीपाशी आली. खाली, अंगणात, ती जुनी दगडी विहीर उन्हात रापत उभी होती.
"ही विहीर साठ वर्षांची आहे," समर्थ म्हणाले. "श्रावणात ती काठोकाठ भरते — इतकी, की पोहरा नुसता टेकवला तरी भरून वर येतो. अख्ख्या आळीची तहान ही एकटी भागवते. आणि आता बघा — ज्येष्ठ पेटलाय, आणि हिचं पाणी तळाला गेलंय. काठावरून वाकलं तर खोल अंधारात कुठेतरी एक चमकता तुकडा तेवढा दिसतो. दोरी दोनदा लांबवावी लागली यंदा. आता मला सांगा — या विहिरीचं पाणी संपलं का?"
वृंदा बघत राहिली. "संपलं... नाही. ते खाली गेलंय."
"नेमकं!" समर्थ म्हणाले, आणि त्यांचा स्वर एका शिक्षकाचा झाला. "पाणी संपलेलं नाही — ते खोल उतरलंय. ग्रीष्म आला की विहीर एक फार जुना, फार शहाणा नियम पाळते — ती आपलं पाणी काठाजवळ उधळत नाही; ती ते तळाशी, झऱ्याजवळ, आतल्या आत ओढून घेते. कारण तिला माहीत असतं — हा ऋतू टिकून राहण्याचा आहे, उधळण्याचा नाही. वरून बघणाऱ्याला विहीर 'आटलेली', 'कोरडी', 'रिकामी' दिसते. गाव म्हणतं — 'हिने पाणी देणं थांबवलं.' पण विहिरीच्या तळाशी, त्या अंधारात, झरा जिवंत असतो — शांतपणे, कुणालाही न दिसता, पुढच्या श्रावणासाठी पाणी धरून."
ते वृंदाकडे वळले.
"वृंदाताई — संदीपराव ही विहीर आहेत. गुरूच्या दशेचा श्रावण होता, तेव्हा त्यांचं प्रेम काठोकाठ होतं — गजरा, हसणं, ती नजर; पोहरा टेकवला की भरून यायचा. आणि आता शनीचा ज्येष्ठ लागलाय — कर्ज, नोकरीचा वणवा, वडिलांचं आजारपण — आणि त्या उन्हात त्यांचं पाणी तळाला गेलंय. हसणं आटलं, बोलणं आटलं, ती नजर आटली. तुम्हाला वाटतं — विहीर कोरडी झाली, प्रेम संपलं. पण ताई... रात्री-अपरात्री उठून आजारी वडिलांचे करणारा, हप्त्यासाठी रात्री जागणारा, घरासाठी झिजणारा माणूस — त्याचा झरा मेलेला असतो का? त्याचं प्रेम संपलेलं नाही, वृंदाताई — ते फक्त काठावरून तळाशी उतरलंय. फुलांचं रूप सोडून त्याने झऱ्याचं रूप घेतलंय — न दिसणारं, पण अख्खं घर जगवणारं."
वृंदाच्या गालांवरून अश्रू ओघळत होते. "मग... मग मी काय करू, समर्थजी? पाणी इतकं खोल गेलंय, की माझा हात पोचतच नाही..."
"हात पोचत नाही, तेव्हा शहाणी माणसं काय करतात, ताई?" समर्थ हळूच म्हणाले. "ती विहिरीला दोष देत काठावर बसत नाहीत. ती दोरी लांब करतात."
भाग ५ : आणि तुमची विहीर?
वृंदा खिडकीपाशीच उभी होती — विचारांत बुडालेली. आणि तेवढ्यात समर्थांनी, अत्यंत शांतपणे, तो प्रश्न विचारला, जो या सगळ्या भेटीचा गाभा होता.
"वृंदाताई... आणि तुमची विहीर?"
ती चमकली. "माझी?"
"हो. दुष्काळ काही एकट्या विहिरीवर पडत नाही, ताई — तो अख्ख्या गावावर पडतो. संदीपरावांच्या कुंडलीने त्यांचा ज्येष्ठ दाखवला. पण त्याच घरात, त्याच उन्हात, तुम्हीही उभ्या आहात — सासऱ्यांचं आजारपण, मुलाची शाळा, आटलेला पैसा, आणि दगड होत चाललेला नवरा. मला सांगा — गेल्या चार वर्षांत, तुम्हाला कुणी 'दमलीस का' विचारलंय?"
वृंदाचे ओठ थरथरले. आणि मग बांध फुटला.
"कुणीही नाही, समर्थजी..." ती हुंदके देत म्हणाली. "कुणीही नाही. आणि म्हणून मीही बदलत गेले — मला कळलंसुद्धा नाही. तो थंड झाला, म्हणून मी तिखट झाले. तो गप्प झाला, म्हणून मी टोचून बोलू लागले. संध्याकाळी तो दमून येतो, आणि माझ्या तोंडून पहिलं वाक्य निघतं — 'हप्त्याचं बघितलंस का?' रात्री तो गॅलरीत एकटा उभा असतो, आणि मी आत तक्रारींची यादी करत बसते... समर्थजी, मी त्याच्या विहिरीत डोकावून 'पाणी का देत नाहीस' म्हणून ओरडत होते... आणि माझीही विहीर आटत चालली होती — दोघांनाही ते दिसलं नाही."
समर्थांनी हळूच मान डोलावली. "हेच ते दुसरं अर्धं उत्तर, ताई — जे कुठल्याही कुंडलीत नसतं; ते फक्त काळजात असतं. तुम्ही आला होतात 'तो बदलला का' विचारायला. खरं उत्तर — ऋतू बदलला, आणि त्या ऋतूत दोन्ही विहिरी आटत गेल्या. आणि दोन आटलेल्या विहिरी एकमेकींकडे बघून विचारताहेत — 'तू पाणी का देत नाहीस?' अहो, दुष्काळात विहिरींनी एकमेकींशी भांडायचं नसतं — त्यांनी आपापले झरे जपायचे असतात, आणि एकमेकींच्या तळाशी अजून पाणी आहे, यावर विश्वास ठेवायचा असतो. कारण ताई — प्रश्न 'पाणी आहे का' हा नसतोच कधी; प्रश्न 'दोरी किती लांब करायची तयारी आहे' हा असतो."
भाग ६ : उपाय — दोरी, गाळ आणि दोन ग्रह
"सांगा समर्थजी," वृंदा डोळे पुसत म्हणाली. "काय करू? दोरी कशी लांब करू?"
"चार गोष्टी," समर्थ म्हणाले. "दोन तुमच्या हातांनी करायच्या, दोन देवासमोर.
"पहिली : शब्द बदला. 'तू बदललास' हा आरोप आजपासून पुसा, आणि त्याजागी 'मी सोबत आहे' हे लिहा. फरक नीट ऐका, ताई — 'तू बदललास' म्हणजे काठावर उभं राहून विहिरीला दोष देणं; ते ऐकून पाणी अजून खाली जातं. 'मी सोबत आहे' म्हणजे दोरी लांब करून तळापर्यंत पोहरा सोडणं. एका रात्री, तो गॅलरीत एकटा उभा असेल तेव्हा, शेजारी जाऊन उभ्या राहा — काही न बोलता. आणि मग एवढंच म्हणा — 'मला माहितेय, तू दमलायस. मीही दमलेय. पण आपण दोघं आहोत.' उत्तराची अपेक्षा ठेवू नका. तळाशी सोडलेला पहिला पोहरा रिकामाही वर येईल कदाचित — पण त्याने झऱ्याला स्पर्श केलेला असतो; आणि झऱ्याला एवढंच कळायचं असतं, की वर कुणीतरी अजून वाट बघतंय.
"दुसरी : गाळ काढा. विहीर आटते तेव्हा शहाणा गाव काय करतो, माहितेय? — नेमक्या त्याच काळात विहिरीत उतरून तिचा गाळ काढतो; कारण पाणी कमी असतानाच तळ स्वच्छ करता येतो, आणि मग पहिल्याच पावसात विहीर दुप्पट भरते. तुमच्या संसाराचा गाळ म्हणजे — चार वर्षांची साठलेली, न बोललेली ओझी. महिन्यातून एकदा, दोघांनी बसून, सगळे हिशेब — पैशांचे आणि मनांचेही — उघड मांडा. कोण किती वाहतंय, कुणाला काय झेपत नाहीये — सगळं. ओझं लगेच हलकं होत नाही; पण 'मी एकटाच वाहतोय' ही भावना संपते — आणि माणसाला ओझं मोडत नाही, ताई; एकटेपण मोडतं.
"आणि आता दोन ग्रह-उपाय — आणि दोन्ही का, ते समजून घ्या; कारण न समजता केलेला उपाय म्हणजे पत्ता न लिहिलेलं पत्र.
"तिसरी गोष्ट : शनीची उपासना — कारण हा ऋतू त्याचा आहे. दर शनिवारी, दोघांनी मिळून, हनुमान चालीसा एकदा म्हणावी. आणि त्याच्या जोडीला — हे अधिक महत्त्वाचं — दर शनिवारी एखाद्या कष्टकऱ्याला, श्रमाने पोट भरणाऱ्याला, यथाशक्ती मदत करा; अन्न द्या, उपयोगी वस्तू द्या. का? — कारण शनी हा श्रमिकांचा, झिजणाऱ्यांचा, ओझी वाहणाऱ्यांचा ग्रह आहे. त्याची कथा आठवा — सूर्यपुत्र असूनही त्याला ना रूप मिळालं, ना लाड; जे मिळालं ते सोसून, कर्तव्याने. शनीला प्रसन्न करायचा खरा मार्ग नवस नव्हे, ताई — झिजणाऱ्याची कदर हा आहे. आणि गंमत बघा — घराबाहेरच्या श्रमिकाची कदर करायला शिकलेल्या हाताला, घरातल्या झिजणाऱ्या माणसाची कदर आपोआप जमू लागते. हा उपाय शनीसाठी आहे — आणि तुमच्या नजरेसाठीही.
"चौथी गोष्ट : गुरूची उपासना — कारण सरलेला श्रावण त्याचा होता. दर गुरुवारी गुरूचं स्मरण, दान आणि जप करा, आणि शक्य असले तर पुष्कराज नाही तर पिवळा टोपाझ धारण करा. का? — कारण गुरु हा कृपेचा, ओलाव्याचा, आशीर्वादाचा ग्रह; आणि त्याची दशा सरली तरी त्याची आठवण सरू द्यायची नसते. दर गुरुवारी, जप केल्यावर, दोघांनी मिळून त्या बहराच्या वर्षांतली एक तरी आठवण एकमेकांना सांगायची — गजऱ्याची, रविवारच्या स्वयंपाकाची, कुठलीही. कारण ताई, दुष्काळात गाव जगतं कशावर? — मागच्या पावसाळ्याच्या आठवणीवर, आणि पुढच्याच्या खात्रीवर. गुरूचं दान तुमच्या घरात तीच आठवण आणि तीच खात्री जिवंत ठेवेल."
वृंदाने डोळे पुसले. मग तिने ते दोन फोटो पुन्हा हातात घेतले — पण आता ती त्यांच्याकडे वेगळ्याच नजरेने बघत होती.
"समर्थजी," ती हळूच म्हणाली, "मी विचारलं होतं — हे दोन वेगळे पुरुष आहेत का. आता उत्तर द्या."
समर्थ मंद हसले. "नाही, वृंदाताई. ही एकाच विहिरीची दोन रूपं आहेत — एक श्रावणातलं, काठोकाठ; एक ज्येष्ठातलं, तळ गाठलेलं. आणि विहिरीची खरी ओळख तिच्या काठोकाठ पाण्यात नसते, ताई — ती तळाशी झरा जिवंत आहे की नाही, यात असते. तुम्ही घरी जाल, तेव्हा त्या दुसऱ्या फोटोकडे नीट बघा — आणि स्वतःला सांगा : ही विहीर कोरडी नाही; ही विहीर ऋतूशी झुंजतेय. आणि झुंजणाऱ्या विहिरीला गावाने काय द्यायचं असतं? — दोष नाही. लांब दोरी, आणि धीर."
भाग ७ : निखिल आणि समर्थ यांची चर्चा
वृंदा गेल्यावर — जाताना ती मागच्या अंगणातल्या विहिरीच्या काठाशी क्षणभर थांबली होती, आत खोल डोकावून बघितलं होतं, आणि मगच फाटकाबाहेर पडली होती — दालनात बराच वेळ शांतता होती. ज्येष्ठाचं ऊन उतरणीला लागलं होतं. निखिल विचारांत होते. मग त्यांनी हळूच विचारलं —
"गुरुजी, आज मला एक वेगळीच गोष्ट खटकतेय. दशा संदीपरावांची, त्रास संदीपरावांना, कुंडलीही त्यांचीच — पण दालनात आले कोण? वृंदाताई. ज्याचं दुखणं, तो घरी; आणि जिला ते दुखणं नुसतं बघावं लागतंय, ती इथे. हे मला नेहमी दिसतं, गुरुजी — भोगणारा माणूस क्वचितच येतो; येतो तो त्याच्या शेजारी उभा असलेला. असं का?"
समर्थ किंचित हसले — पण त्या हसण्यात एक जुनी, अनुभवी कळ होती. "निखिल, फार बारीक निरीक्षण केलंस. ऐक — बुडणाऱ्या माणसाला ओरडायलाही अवकाश नसतो; ओरडतो तो काठावरून बघणारा. संदीपरावांसारखा माणूस स्वतःच्या ओझ्यात इतका खोल असतो, की त्याला 'मला मदत हवी' हे वाक्य सुचायलाही उसंत नसते — आणि सुचलं तरी, पुरुषी संकोच, घराचा धनी असल्याचा भार, हे सगळं त्याची जीभ बांधून टाकतं. म्हणून त्याचं दुखणं चालत येतं ते दुसऱ्याच्या पावलांनी. आणि यात एक फार मोठं गुपित आहे, निखिल — घराचं दुखणं ज्याच्या नावावर असतं, त्याच्याच दारातून बरं होतं असं नाही. कधी कधी वैद्याला रोग्यापर्यंत पोचायला शेजारच्या माणसाचं मन हीच वाट असते. आज मी संदीपरावांना भेटलोसुद्धा नाही — पण त्यांच्यापर्यंत पोचलो; वृंदाताईंच्या नजरेतून. उद्या त्या घरात जो पहिला मायेचा शब्द उमटेल, तो माझा नसेल — तिचा असेल. वैद्य औषध देतो, निखिल; पण ते रोग्याला भरवणारा हात नेहमी घरातलाच असावा लागतो."
निखिलनी मान डोलावली. मग दुसरा प्रश्न विचारला — आणि तो विचारताना त्यांच्या स्वरात एक प्रामाणिक अडचण होती.
"गुरुजी, दुसरं — आणि हे मला शास्त्राच्या दृष्टीने खटकतंय. दशा संदीपरावांची, आणि उपाय मात्र तुम्ही दोघांना दिलेत — किंबहुना आज ते ऐकायला तर एकट्या वृंदाताईच होत्या. शनिवारचं हनुमानचलीसा, शनीचे दान, गुरुवारचं दान — हे त्या करतील. पण एका माणसाच्या दशेवर दुसऱ्या माणसाच्या कृतीचा उपयोग कसा होणार? ज्याची दशा त्यानेच उपाय करायला नको का? हे म्हणजे ताप एकाला आणि औषध दुसऱ्याला — असं नाही होत?"
"वा!" समर्थ मनापासून हसले. "निखिल, हा प्रश्न विचारणारा शिष्य मिळायला भाग्य लागतं. ऐक — तुझ्या प्रश्नात एक गृहीत लपलंय : की दशा ही माणसाच्या एकट्याच्या अंगावरची गोष्ट आहे, त्याच्या सदऱ्यासारखी. पण संसारात तसं नसतं, निखिल. संसारात दशा सदरा नसते — ती घरातली हवा असते. एकाच्या कुंडलीत ज्येष्ठ लागला, की धग अख्ख्या घराला लागते — आपण आज बघितलंच; शनी संदीपरावांचा, आणि करपल्या दोन्ही विहिरी. आणि जिथे धग वाटली जाते, तिथे गारवाही वाटता येतो. एक अगरबत्ती बघ — पेटवतो एकजण, पण गंध अख्ख्या घराला मिळतो. घरातल्या एकाने जरी शांत, कृतज्ञ, दान करणारं मन धरलं, तरी त्या घरातली हवा बदलते — आणि हवेतून ती त्या माणसापर्यंतही पोचते, ज्याने स्वतः काहीच केलेलं नाही. म्हणून शास्त्रात कुटुंबासाठी केलेल्या उपासनेला वेगळं मोल आहे, निखिल. आणि खरं सांगू? — वृंदाताई शनिवारी कुठल्याशा कष्टकऱ्याला जेवू घालतील ना, तेव्हा शनी प्रसन्न होवो-न-होवो, पण त्या रात्री घरी परतताना त्यांची नजर बदललेली असेल; आणि त्या बदललेल्या नजरेने त्या नवऱ्याकडे बघतील — हा उपायाचा घरापर्यंत पोचण्याचा रस्ता. उपाय आकाशात जातो की नाही, हे आकाश जाणे; पण तो स्वयंपाकघरात पोचतो, हे मी जाणतो."
निखिल काही वेळ शांत राहिले. मग त्यांनी शेवटचा प्रश्न विचारला — आणि तो विचारताना त्यांचा आवाज नकळत खाली आला.
"गुरुजी, शेवटचं. शनीची महादशा एकोणीस वर्षांची. वृंदाताई पस्तिशीच्या — म्हणजे त्यांच्या संसाराचा हा ऐन मधला, उमेदीचा काळ या जड ऋतूत जाणार. मला हे फार क्रूर वाटतं. आयुष्याची सर्वांत हिरवी वर्षं अशी कसोटीत जाणं — याला काही अर्थ आहे का? की काळ नुसता आंधळेपणाने वाटा टाकत जातो — कुणाला श्रावण, कुणाला ज्येष्ठ — आणि आपण त्याला अर्थ चिकटवत बसतो?"
समर्थ उठले. खिडकीपाशी जाऊन, उतरत्या उन्हातल्या त्या विहिरीकडे बघत, ते बराच वेळ स्तब्ध राहिले. मग अत्यंत हळुवारपणे म्हणाले —
"निखिल, तू आज दुःखाच्या अर्थाचाच प्रश्न विचारलास — जगातल्या प्रत्येक शहाण्या माणसाला कधी ना कधी छळणारा. मी तुला तत्त्वज्ञान सांगत नाही; एक कुंभाराचं अंगण दाखवतो. कुंभार मडकं घडवतो — ओल्या, मऊ मातीचं. चाकावरची ती घडण म्हणजे कौशल्याचा, मायेचा काळ — गुरूची दशा म्हण हवं तर. पण ते ओलं मडकं, निखिल, कितीही सुबक असलं तरी पाणी धरू शकत नाही — पाणी घातलं की विरघळतं. मग कुंभार काय करतो? — तेच लाडकं मडकं भट्टीत घालतो. आणि भट्टी म्हणजे काय — धग, अंधार, आणि वेळ. मडक्याला विचारशील तर तो त्याच्या आयुष्यातला सर्वांत क्रूर काळ. पण त्या भट्टीतून बाहेर पडतं, तेव्हाच ते मडकं पाणी धरायच्या लायकीचं होतं — तेव्हाच ते घराच्या माठाच्या जागी बसतं, आणि पिढीभर गार पाणी पाजतं."
ते वळले, आणि निखिलच्या डोळ्यांत बघत म्हणाले —
"संदीप आणि वृंदा यांचं प्रेम आजवर ओल्या मातीचं होतं, निखिल — सुंदर, सुबक, पण अजून न भाजलेलं. गजरे, हसणं, रविवारचे बेत — हे सगळं चाकावरचं कौशल्य. पण 'तू दमलायस, मीही दमलेय, तरी आपण दोघं आहोत' — हे वाक्य ओल्या मातीला पेलत नाही; ते फक्त भाजलेल्या मडक्याला पेलतं. ही एकोणीस वर्षं त्यांची भट्टी आहे. आणि भट्टीबद्दल एक गोष्ट लक्षात ठेव — ती मडकं घडवत नाही; घडवणं आधीच झालेलं असतं. ती फक्त एका प्रश्नाचं उत्तर काढते : ही घडण टिकणारी आहे का? काळ आंधळा आहे का, असं तू विचारलंस — मी म्हणेन, काळ आंधळा असेलही; पण भट्टीतून मडकं कच्चं निघायचं की पक्कं, हे भट्टी ठरवत नाही, निखिल — ते माती किती एकजीव झालीये, यावर ठरतं. आणि माती एकजीव करणं... ते आजही, या ज्येष्ठातही, त्या दोघांच्या हातात आहे. म्हणून या हिरव्या वर्षांची कसोटी मला क्रूर वाटत नाही — मला ती त्या प्रेमाची पक्की भाजणी वाटते. आणि एकोणीस वर्षांनी, जेव्हा या घरात कुणी पाणी मागेल — तेव्हा ते या भट्टीतून निघालेल्या माठातलंच असेल; गार, खोल, आणि न विरघळणारं."
समर्थ खिडकीबाहेर बघत राहिले. मावळतीचं ऊन विहिरीच्या दगडी काठावर रेंगाळत होतं. आणि तेवढ्यात — दूर, क्षितिजाच्या कडेला, ज्येष्ठाच्या अखेरीची पहिली, करडी ढगांची रेघ उमटली.
"बघ, निखिल," समर्थ हळूच म्हणाले. "भट्टी कितीही तापली, तरी आभाळ आपली पाळी विसरत नाही."
बाहेर संध्याकाळ उतरत गेली, आणि त्या जुन्या वाड्याच्या भिंतीवर, इतर अनेक कहाण्यांच्या शेजारी, आणखी एका कहाणीचा ठसा उमटला — एका पत्नीचा, जी एकाच माणसाचे दोन फोटो आणि 'तो बदलला' हा आरोप घेऊन आली होती; जिचे न सांगितलेले त्रास कुंडलीनेच बोलून दाखवले — गुरूचा श्रावण सरला होता आणि शनीचा ज्येष्ठ लागला होता, आणि त्या उन्हात कर्ज, कष्ट आणि आजारपणाने घरच्या दोन्ही विहिरी आटत नेल्या होत्या; आणि जिला शेवटी कळलं की प्रेम संपलं नव्हतं — ते फक्त काठावरून तळाशी उतरलं होतं, फुलांचं रूप सोडून झऱ्याचं रूप घेऊन; आणि ज्या क्षणी तिने 'तू बदललास' हा आरोप काठावर ठेवून, 'मी सोबत आहे' म्हणत दोरी लांब केली — त्याच क्षणी, त्या आटलेल्या विहिरीच्या तळाशी, पावसाआधीच, पहिला पोहरा पोचला — आणि झऱ्याला कळलं : वर, कुणीतरी, अजून वाट बघतंय.
टीप : - सदर कथा हि ज्योतिष वास्तुशात्र सल्लागार डॉ. अभय अगस्ते यांच्या “काळाचे संकेत” या कथा संग्रहातील आहे, ***कथा आवडल्यास वेगवेळ्या ग्रुप मध्ये किंवा आपल्या नातेवाईकांना, मित्रमंडळींना लेखकाच्या नावासह जरूर शेअर करा** या कथेतील सर्व पात्र हे काल्पनिक आहेत, काही साम्य आढळ्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा
पुढील भाग किंवा ज्योतिष संबंधित माहिती साठी खाली दिलेल्या कम्युनिटी लिंक वर क्लिक करून जॉईन करा.
https://chat.whatsapp.com/FR8VoURO1W3A2PYKKxqy5H
.png)
.png)
.png)
.png)
