कथा : परतीचा पत्ता — एक मध्यमवर्गीय बाप, कर्जाचा एक अर्ज, आणि आभाळ व अंगण यांच्यामध्ये ताणलेल्या एका अदृश्य दोऱ्याचे रहस्य
भाग १ : तीन वेळा परतलेली पावले
एकाच आठवड्यात तिसऱ्यांदा तो माणूस वाड्याच्या दारापर्यंत आला — आणि कडी न वाजवताच परत फिरला.
निखिल देशमुखने हे तिन्ही वेळा पाहिले होते. पहिल्यांदा त्याला वाटले, पत्ता चुकला असेल. दुसऱ्यांदा वाटले, धीर झाला नसेल. पण तिसऱ्यांदा मात्र त्याच्याने राहवले नाही. तो लगबगीने दारापर्यंत गेला, तेव्हा तो माणूस गल्लीच्या टोकाला पोचला होता — खांदे किंचित झुकलेले, हातात एक जुनी कापडी पिशवी, आणि चालण्यात एक विचित्र हिशेबीपणा. जणू प्रत्येक पाऊल टाकण्याआधी तो त्याची किंमत मोजत होता.
निखिल आत आला तेव्हा पौषातल्या दुपारचे कोवळे ऊन दालनाच्या खिडकीतून आत आले होते. संक्रांत आठवड्यावर आली होती. वाड्याच्या गच्चीवरून बघितले, तर नाशिकच्या आभाळात इथे-तिथे पतंग दिसू लागले होते — अजून मोजकेच, पण दिवसागणिक वाढणारे.
"गुरुजी, तो माणूस आज पुन्हा आला होता. आणि पुन्हा परत गेला."
श्रीधर समर्थांनी हातातल्या पंचांगावरची नजर वर केली. "दार न वाजवता परत जाणारा माणूस प्रश्न विसरलेला नसतो, निखिल. तो उत्तराला घाबरलेला असतो." ते क्षणभर थांबले. "उद्या तो आला, तर दार तूच उघड — तो कडी वाजवायच्या आधी."
भाग २ : कर्जाचा अर्ज
दुसऱ्या दिवशी तो आला, तेव्हा निखिलने खरोखरच कडी वाजायच्या आधी दार उघडले. दारात उभा राहिलेला माणूस क्षणभर गोंधळला — पळून जाण्याची वाटच बंद झाल्यासारखा.
"या. गुरुजी वाटच पाहत आहेत," निखिल शांतपणे म्हणाला.
आत येऊन बसलेल्या त्या माणसाने आपले नाव सांगितले — अशोक निकम. वय पंचावन्न. एका माध्यमिक शाळेत गणिताचे शिक्षक. तीस वर्षांची नोकरी, स्वकष्टाने बांधलेले एक छोटे घर, आणि एक मुलगा — तेजस. इंजिनिअरिंगच्या शेवटच्या वर्षाला. वर्गात पहिला.
"समर्थजी," निकम मास्तरांनी पिशवीतून कागदांची एक घडी काढली. हात किंचित थरथरत होता. "मुलाला जर्मनीतल्या एका मोठ्या विद्यापीठाचा प्रवेश मिळालाय. एम. एस. साठी. तिथले प्राध्यापक म्हणे त्याच्या प्रोजेक्टवर खूश आहेत. सगळे म्हणतात, सोन्यासारखी संधी आहे."
त्यांनी कागद टेबलावर ठेवले. वर होता — बँकेच्या शैक्षणिक कर्जाचा अर्ज. पस्तीस लाखांचा. तारण म्हणून घराचे कागद.
"मी गणिताचा मास्तर आहे, समर्थजी. आयुष्यभर मुलांना हिशेब शिकवला. हा हिशेबही मी शंभरदा मांडलाय. पगार, पेन्शन, हप्ते, व्याज... कागदावर सगळे बसते. पण—" ते थांबले. "पण सही करायला पेन उचलले की हात थांबतो. म्हणून आलोय. मुलाची पत्रिका आणलीय. एवढेच सांगा — त्याला पाठवू का? हे कर्ज फिटेल का?"
समर्थांनी पत्रिका हातात घेतली. पण त्यांची नजर पत्रिकेआधी निकम मास्तरांच्या चेहऱ्यावरून फिरली — आणि तिथे त्यांना काहीतरी दिसले. गणिताच्या मास्तराने मांडलेल्या हिशेबात न बसणारे काहीतरी.
भाग ३ : ग्रहांचा पत्ता
समर्थांनी तेजसची पत्रिका मांडली. बराच वेळ ते शांतपणे पाहत राहिले. मग प्रश्नाच्या क्षणाचे तात्कालिक ग्रहही त्यांनी तपासले — त्यांची नेहमीची सवय. जो प्रश्न ज्या क्षणी विचारला जातो, तो क्षणही काही बोलत असतो.
"निकमसाहेब, तुम्ही गणिताचे शिक्षक — म्हणून तुम्हाला समजेल अशा भाषेत सांगतो," समर्थ म्हणाले. "पत्रिकेत ग्रह नुसता कुठल्या राशीत आहे एवढे पाहून भागत नाही. राशी म्हणजे गाव. नक्षत्र म्हणजे त्या गावातली गल्ली. आणि त्या गल्लीच्या आत एक सूक्ष्म बिंदू असतो — त्याला आम्ही सब म्हणतो — तो म्हणजे नेमका घरक्रमांक. गाव-गल्ली-घरक्रमांक पूर्ण असला, तरच पत्ता सापडतो. नुसते गाव माहीत असून पत्र पोचत नाही."
निकम मास्तरांनी नकळत मान डोलावली. हे गणित त्यांना समजत होते.
"तुमच्या मुलाच्या पत्रिकेत परक्या भूमीचा जो पत्ता आहे, तो पूर्ण आहे. बाराव्या स्थानाचा — म्हणजे दूरदेश-वासाचा — जो सूक्ष्म बिंदू आहे, तो राहूकडे जातो. आणि तो राहू उच्च शिक्षणाशी जोडलेल्या ग्रहाच्या गल्लीत उभा आहे. राहू हा परक्या भूमीचा, अनोळखी वाटांचा, चाकोरीबाहेरच्या झेपेचा कारक. दूरदेश आणि विद्या — दोन्ही दारे एकाच साखळीने जोडलेली आहेत. हा योग अर्धवट नाही, निकमसाहेब. हा स्पष्ट, पूर्ण पत्त्याचा योग आहे."
"आणि... काळ?"
"तोही जुळून आलाय. मुलाची सध्या शुक्राची महादशा चालू आहे — विद्येला आणि वैभवाला अनुकूल असा दीर्घ कालखंड. त्यात मंगळाची अंतर्दशा आता संपत आली आहे, आणि पुढे राहूची अंतर्दशा सुरू होते. ज्या ग्रहाने पत्रिकेत परदेशाचे दार दाखवले, त्याच ग्रहाचा काळ नेमका आता सुरू होतोय. दार आणि दाराची वेळ — दोन्ही समोर आलेत. पुढे कमाईची स्थानेही या साखळीला जोडलेली आहेत. मुलगा तिथे शिकेल, आणि कमावेलही. तुमच्या कागदावरच्या हिशेबाला पत्रिकेचा आधार आहे. कर्जाची चिंता करू नका."
एवढे ऐकल्यावर कुठलाही बाप सुटकेचा श्वास टाकेल.
निकम मास्तरांनी टाकला नाही.
ते तसेच बसून राहिले — हात मांडीवर, नजर टेबलावरच्या कर्जाच्या अर्जावर. चेहऱ्यावरची घडी जराही सैल झाली नाही.
समर्थांनी पत्रिका हळूच खाली ठेवली.
"निकमसाहेब," ते शांत, खोल आवाजात म्हणाले, "तुमचा प्रश्न कर्जाचा नाहीच. हो ना?"
भाग ४ : खरा प्रश्न
बराच वेळ दालनात फक्त खिडकीबाहेरचा वारा ऐकू येत होता.
मग निकम मास्तरांचा बांध फुटला. आवाज न वाढवता, डोळे न पुसता — गणिताचा मास्तर जसा एखादे अवघड उदाहरण फळ्यावर सोडवत जावा, तसे ते बोलत गेले. पण या उदाहरणाचे उत्तर त्यांना येत नव्हते.
"पस्तीस लाख ही माझ्यासाठी लहान रक्कम नाही, समर्थजी. पण खरे सांगू? हप्ते मी फेडीन. प्रसंगी शिकवण्या घेईन, पेन्शनवर भागवीन. कर्जाची भीती मला रात्री जागवत नाही." ते थांबले. "मला जागवते ती दुसरीच गोष्ट. आमच्या गल्लीतल्या जोशी वकिलांचा मुलगा अकरा वर्षांपूर्वी अमेरिकेला गेला. पहिली दोन वर्षे रोज फोन. मग आठवड्याला. मग सणावाराला. परवा जोशी वकील वारले — मुलगा तेराव्याला पोचला. आल्यावर चार दिवसांत घर विकायला काढले."
त्यांनी वर पाहिले. त्या नजरेत आता लपवण्यासारखे काही उरले नव्हते.
"संक्रांत जवळ आलीय. काल गच्चीवरून तेजस लहानपणी उडवायचा तशी पतंग बघत होतो. आणि मनात आले — आभाळात गेलेला पतंग परत हातात येत नाही, समर्थजी. फार तर दुसऱ्याच्या छतावर उतरतो." त्यांचा आवाज पहिल्यांदा कापला. "मुलगा जाईल, शिकेल, मोठा होईल — हे तुम्ही सांगितलेत. मला एवढेच सांगा... तो परत येईल का? पत्रिकेत परतीचा योग आहे का?"
भाग ५ : समर्थांचा पेच
समर्थांनी पत्रिका पुन्हा हातात घेतली.
खरे तर त्यांनी ती आधीच पूर्ण वाचली होती. आणि म्हणूनच ते आता क्षणभर थांबले.
परदेशाचा पत्ता पूर्ण होता — गाव, गल्ली, घरक्रमांक, सगळे. पण परतीचा पत्ता? चौथे स्थान — मातृभूमीचे, स्वतःच्या मातीचे, घराचे स्थान — त्याचा सूक्ष्म बिंदू बुधाकडे जात होता. आणि बुध हा द्विस्वभावी ग्रह. त्याची साखळी एका हाताने चौथ्या स्थानाला धरून होती, आणि दुसऱ्या हाताने बाराव्याला. दोन्ही दारे किलकिली — कुठलेच पूर्ण उघडे नाही, कुठलेच पूर्ण बंद नाही. परतीचा पत्ता अर्धवट लिहून सोडलेल्या पाकिटासारखा.
हे या माणसाला सांगावे का?
'योग अस्पष्ट आहे' हे ऐकून हा बाप काय करेल? कदाचित सही न करताच उठेल. मुलाची सोन्यासारखी संधी या भीतीपायी मोडेल — आणि मग आयुष्यभर बाप-लेकांमध्ये एक न बोललेली अढी राहील. की मग 'येईल हो परत' असे मोघम बोलून या थकल्या जिवाला धीर द्यावा? क्षणभराचा दिलासा — पण खोट्या पायावर उभा.
समर्थांनी डोळे मिटले. उघडले. आणि निर्णय घेतला — ज्योतिष्याने पत्रिकेच्या पुढे जाऊ नये, आणि मागेही राहू नये. पत्रिका जिथवर बोलते, तिथवर खरे बोलावे. आणि जिथे ती गप्प होते, तिथे तिचे मौनही खरेपणाने सांगावे.
"निकमसाहेब, चला. गच्चीवर जाऊ."
भाग ६ : फिरकी आणि मांजा
पौषातल्या उतरत्या दुपारचे ऊन गच्चीवर पसरले होते. समोरच्या आभाळात तीन-चार पतंग हेलकावत होते. शेजारच्या इमारतीच्या गच्चीवर एक पोरगा पतंग उडवत होता — आणि त्याचा धाकटा भाऊ फिरकी धरून उभा होता.
"त्या पोराकडे बघा," समर्थ म्हणाले. "पतंग किती वर गेलाय — ठिपक्याएवढा दिसतोय. आता मला सांगा — तो पतंग वर कशाने गेला?"
"वाऱ्याने," निकम मास्तर म्हणाले.
"वारा तर खाली अंगणातही होता. पतंग वर गेला तो ढिलीने. त्या पोराने मूठ आवळून धरली असती, तर पतंग हातभर वर जाऊन गिरक्या खात कोसळला असता. त्याने दोर सोडत नेला — म्हणून पतंग वाऱ्याला भेटला." समर्थ क्षणभर थांबले. "तुमचा मुलगा हा असा पतंग आहे, निकमसाहेब. त्याच्या पत्रिकेतला वारा — राहूचा वारा — आता सुटलाय. आणि तुमच्या हातात मांजा आहे. या क्षणी तुम्ही एकच गोष्ट ठरवू शकता — मूठ आवळायची, की ढील द्यायची."
"पण समर्थजी—" मास्तरांचा आवाज घोगरा झाला, "—पेच लागला तर? दुसऱ्या मांजाने कापला गेला तर? काटलेला पतंग परत येत नाही..."
"तुम्ही कधी पतंग उडवलाय का, मास्तर?" समर्थांनी अचानक विचारले. "मग तुम्हाला हे माहीत असेल — पेच लागल्यावर जो मांजा ताणतो, त्याचा पतंग आधी कापला जातो. ढील देणाऱ्याचा मांजा वाचतो. ताणलेला दोर काचेला धार लावतो, सैल दोर काचेवरून निसटतो. जगाचा नियमही तोच आहे. 'जाऊ नको, थांब, परत ये' असे दोर ताणणारे शब्द — हेच नाते कापतात. आणि 'जा, उड, मी इथे आहे' ही ढील — हीच नाते राखते."
निकम मास्तर आभाळातल्या पतंगाकडे बघत राहिले. मग त्यांनी हळूच विचारले — "आणि माझ्या प्रश्नाचे उत्तर? तो परत येईल का?"
समर्थांनी एक दीर्घ श्वास घेतला. आता खरे बोलायची वेळ आली होती.
"मी तुमच्याशी खोटे बोलणार नाही, निकमसाहेब. तुमच्या मुलाच्या पत्रिकेत परदेशाचा पत्ता जितका स्पष्ट आहे, तितका परतीचा नाही. परतीच्या दाराची किल्ली बुधाकडे आहे — आणि बुध हा दोन्ही बाजूंनी सारखाच झुकणारा ग्रह. त्याची साखळी एका हाताने तुमच्या घराला धरून आहे, दुसऱ्या हाताने परक्या भूमीला. पत्रिका इथे 'हो'ही म्हणत नाही आणि 'नाही'ही म्हणत नाही. ती गप्प आहे."
मास्तरांचा चेहरा उतरला. समर्थांनी त्यांच्या खांद्यावर हात ठेवला.
"पण हे मौन नीट ऐका, मास्तर. पत्रिका जिथे गप्प असते, तिथे ती एक फार मोठी गोष्ट सांगत असते — हे उत्तर ग्रहांनी लिहिलेले नाही; ते माणसांनी लिहायचे आहे. ज्याचा परतीचा योग पत्रिकेत ठाम कोरलेला असतो, तो परततोच — त्यात कुणाचे कर्तृत्व नाही. पण ज्याचा योग असा दोन्ही दारांमध्ये उभा असतो, त्याची परत येण्याची वाट त्याचे घर बांधते. आणि घर म्हणजे भिंती नव्हेत." त्यांनी शेजारच्या गच्चीकडे बोट दाखवले. "तो पतंग संध्याकाळी खाली कसा येईल, बघितलेत का कधी? कुणी ओढून-खेचून नाही आणत. हातातल्या मांजाची हलकी, हळुवार ओढ पुरते — दोर शाबूत असला की. दोरच तुटलेला असला, तर मात्र आभाळ त्याला कुठेही घेऊन जाते. तुमचा मुलगा परत येईल की नाही, हे विमानाची तिकिटे ठरवणार नाहीत, निकमसाहेब. तुमच्या दोघांमधला मांजा शाबूत राहतो का — हे ठरवील. आणि तो शाबूत ठेवायचा एकच मार्ग मी तुम्हाला सांगितला — ढील."
बराच वेळ कुणीच बोलले नाही. मग निकम मास्तरांनी हळूच खिशातून पेन काढले, गच्चीवरच्या कठड्यावर कर्जाचा अर्ज ठेवला — आणि सही केली.
सही करताना त्यांचा हात थरथरला नाही.
भाग ७ : उपाय — आणि प्रत्येकामागचे 'का'
खाली दालनात आल्यावर समर्थांनी त्यांना चार गोष्टी सांगितल्या.
"पहिली गोष्ट — राहूची. तुमच्या मुलाची राहूची अंतर्दशा सुरू होते आहे, आणि राहू हा परक्या भूमीचा कारक. या ग्रहासाठी दान करायचे, तर ते त्याच्या स्वभावाशी जुळणारे हवे — नुसती वस्तू देऊन ग्रह 'शांत' होत नाहीत; ग्रहाचे जे क्षेत्र, त्या क्षेत्रात आपण दुसऱ्यासाठी काही करावे लागते. तुमचा मुलगा परक्या गावात जाऊन शिकणार आहे. मग तुम्ही इथे, आपल्या गावात, बाहेरगावाहून शिकायला आलेल्या एका गरजू विद्यार्थ्याचा वर्षभराचा शिक्षणखर्च उचला — तुमच्या ऐपतीप्रमाणे, पण नेमाने. परकी भूमी तुमच्या मुलासाठी जे करील, ते तुम्ही दुसऱ्याच्या मुलासाठी करा. राहूला हीच खरी दक्षिणा."
"दुसरी गोष्ट — चंद्राची. आणि ही तुमच्यासाठी, मुलासाठी नव्हे. तुम्हाला जागवणारी भीती ग्रहांच्या क्षेत्रातली नाही — ती मनाच्या क्षेत्रातली आहे. आणि मन हे चंद्राचे राज्य. चौथे स्थान — घर, माया, आईची ऊब — याचाही नैसर्गिक कारक चंद्रच. दर सोमवारी, सकाळी स्नान झाल्यावर, 'ॐ सों सोमाय नमः' हा जप एकशे आठ वेळा करा. जप म्हणजे आकाशाला घातलेले साकडे नव्हे, मास्तर — जप म्हणजे उधळलेल्या मनाला रोज त्याच खुंट्याला बांधण्याची सवय. गणितात रोजचा सराव जे करतो, तेच मनासाठी जप करतो."
"तिसरी गोष्ट — ही पंचांगात नाही, पण पहिल्या दोन इतकीच महत्त्वाची. मुलगा गेल्यावर आठवड्यातला एक वार ठरवा — बोलण्याचा वार. दोघांनीही तो पाळायचा, सणासारखा. पण त्या बोलण्यात एक नियम — 'परत कधी येणार' हा प्रश्न विचारायचा नाही. आठवा — ताणलेला मांजा आधी कापला जातो. त्या प्रश्नाइतका मांजा ताणणारा दुसरा प्रश्न नाही."
"आणि चौथी गोष्ट — मुलगा निघण्याआधी घरातली एखादी कायमची जबाबदारी त्याच्या नावे करा. घरखर्चाची वही तो दुरून सांभाळेल, आजारपणात डॉक्टरांशी तो बोलेल — काहीही. पण घराच्या चरख्यात त्याचा एक धागा फिरता राहील असे बघा. माणूस जिथे 'पाहुणा' असतो तिथे भेटायला येतो, आणि जिथे 'जबाबदार' असतो तिथे परत येतो. परतीचा रस्ता विमानाने बांधला जात नाही, मास्तर — जबाबदारीने बांधला जातो."
निकम मास्तर उठले. जाताना दारात थांबून त्यांनी मागे वळून पाहिले.
"समर्थजी... तीन वेळा मी तुमच्या दारावरून परत गेलो. भीती वाटायची — तुम्ही 'पाठवू नका' म्हणालात तर? आज कळले, मला त्याची भीती नव्हतीच. 'तो परत येणार नाही' हे ऐकायची भीती होती. तुम्ही ते ऐकवले नाहीत — आणि लपवलेही नाहीत. तुम्ही मला ते लिहायची लेखणी दिलीत." ते किंचित हसले — कित्येक दिवसांनी हसत असावेत तसे. "गणिताच्या मास्तराला उत्तर आवडते. पण आज पहिल्यांदा, उदाहरण अपूर्ण आहे हेच उत्तर आहे — हे पटले."
भाग ८ : निखिल आणि समर्थ यांची चर्चा
संध्याकाळी दालनात दिवा लागल्यावर निखिलने विषय काढला.
"गुरुजी, एक गोष्ट विचारायची आहे. परतीचा योग अस्पष्ट आहे हे तुम्ही त्यांना सांगितलेत — पण क्षणभर तुम्ही थांबला होतात, मी पाहिले. 'येईल हो परत' असे म्हणाला असता, तर त्या थकल्या माणसाला केवढा धीर मिळाला असता. तो खोटा दिलासा इतका वाईट होता का?"
समर्थ दिव्याच्या ज्योतीकडे बघत म्हणाले, "निखिल, ज्योतिषी म्हणजे नकाशा वाचणारा माणूस. आता समज, नकाशात एका जागी कोरी जागा आहे — तिथला रस्ता अजून आखलेलाच नाही. वाचणाऱ्याने तिथे 'रस्ता आहे' असे सांगितले, तर तो खोटारडा. 'रस्ता नाही' असे सांगितले, तरी खोटारडाच — कारण नकाशावर नसणे म्हणजे जमिनीवर नसणे नव्हे. खरा वाचक एवढेच म्हणतो — 'इथला रस्ता अजून कुणी आखलेला नाही; चालणाऱ्याला तो आखावा लागेल.' मी तेच केले. खोटा दिलासा म्हणजे थंडीत दिलेले उसने पांघरूण — ते थंडी घालवत नाही, फक्त सकाळपर्यंत लपवते. आणि सकाळी पांघरूण परत घेतल्यावर थंडी दुप्पट बोचते."
निखिलने मान डोलावली. मग दुसरा प्रश्न विचारला — "पण गुरुजी, मुळात हा पेचच किती विचित्र आहे. मुलाचे यश हवे असेल तर विरह घ्या, आणि मुलगा जवळ हवा असेल तर त्याचे आभाळ लहान करा. या दोन्हींत माणसाने निवडायचे तरी काय?"
"निवड यश आणि विरह यांच्यात आहे, असे आपल्याला वाटते — पण ती तिथे नसतेच," समर्थ म्हणाले. "ती दोन प्रकारच्या मायेत असते. कंदिलाची काच पाहिली आहेस? ज्योतीभोवती काच असते ती वाऱ्याने ज्योत विझू नये म्हणून. पण तीच काच जर इतकी घट्ट बसवली, की आत हवाच शिरणार नाही — तर ज्योत वाऱ्याने नाही, गुदमरून विझते. माया ही त्या काचेसारखी आहे, निखिल. तिने राखावे, कोंडू नये. जवळ ठेवणे ही मायेची बाल-अवस्था आहे — सोपी, गोड, हाताला लागणारी. आणि दुरूनही ज्योत तेवती राखणे — ही तिची प्रौढ अवस्था. विरह ही यशाची 'किंमत' नाही; ती मायेची पुढची इयत्ता आहे. निकम मास्तर आज त्या इयत्तेत बसले."
निखिल क्षणभर गप्प बसला. मग त्याने शेवटचा — आणि सगळ्यात टोकदार — प्रश्न विचारला.
"गुरुजी, समजा उद्या वाईटात वाईट घडले. मुलगा तिकडेच स्थिरावला, परतलाच नाही. मास्तरांनी घर गहाण ठेवले, पस्तीस लाख ओतले, आयुष्याची पुंजी पणाला लावली — आणि हाती फक्त दूरचा आवाज उरला. मग हा सगळा व्यवहार तोट्याचा नाही का? बापाचे एवढे देणे फुकट नाही का गेले?"
समर्थ बराच वेळ बोलले नाहीत. मग त्यांनी हळूच विचारले, "निखिल, बँकेचे कर्ज आणि आईबापाची माया — यांत मूळ फरक काय?"
"व्याज?"
"हप्ते." समर्थांच्या आवाजात एक खोल शांतता होती. "कर्जाला परतफेडीचे हप्ते असतात — इतके वर्षांत, इतक्या रकमेचे, ठरलेले. मायेला हप्ते नसतात, कारण माया हे कर्ज नाहीच — ते दान आहे. आणि इथेच पुष्कळ घरे चुकतात, निखिल. दिलेल्या मायेचे हप्ते मागायला लागतात — 'आम्ही तुझ्यासाठी एवढे केले, आता तू...' ज्या घरात मायेची वसुली सुरू होते, त्या घरापासून मुले दूर जातात — देशात असोत की परदेशात. आणि ज्या घरात माया दानासारखी दिली जाते — परतफेडीच्या अपेक्षेविना — त्या घराकडे मुले पुन्हा पुन्हा वळतात, सातासमुद्रांवरूनही. निकम मास्तरांनी बँकेत कर्जाचा अर्ज भरला आहे — तिथली वसुली बँक करील, तो तिचा धर्म. पण मुलाकडे त्यांनी मायेचा हप्ता मागितला नाही, तर हे देणे फुकट जाणे शक्यच नाही. कारण दान कधी फुकट जात नाही — ते फक्त परत येण्याची वाट आणि रूप स्वतः निवडते."
निखिलने हात जोडले. "गुरुजी, आज एक वेगळेच गणित शिकलो — जे धरून ठेवतो ते निसटते, आणि ज्याला ढील देतो ते बांधलेले राहते."
समारोप
संक्रांतीच्या दिवशी नाशिकचे आभाळ पतंगांनी भरून गेले. वाड्याच्या गच्चीवर उभ्या असलेल्या समर्थांच्या हातात निखिलने तिळगुळाची वाटी दिली.
"तिळगूळ घ्या गुरुजी, गोड बोला."
समर्थांनी तिळगुळाचा एक दाणा उचलला. "बघ निखिल — तीळ वेगळा, गूळ वेगळा. दोघे एकजीव होत नाहीत, आपापले रूप राखतात — तरी एकत्र गोड लागतात. दूर राहूनही गोडवा टिकवता येतो, हे या दाण्याएवढ्या गोष्टीला जमते. माणसांना का जमू नये?"
दूर आभाळात एक पांढरा पतंग वाऱ्यावर स्थिरावला होता — उंच, शांत, डौलदार. त्याचा मांजा कुठल्या गच्चीवरून येत होता ते दिसत नव्हते. पण तो कुठून तरी येत होता, हे नक्की — कारण पतंग स्थिर होता.
आणि त्या जुन्या वाड्याच्या भिंतीवर, इतर अनेक कहाण्यांच्या शेजारी, आता आणखी एका कहाणीचा ठसा उमटला होता — एका गणिताच्या मास्तराचा, ज्याला आयुष्यभर उत्तरे शिकवून शेवटी हे उमगले, की काही उदाहरणे अपूर्ण सोडलेली असतात — ती चुकून नव्हे, तर ती पुढच्या पिढीने आपल्या हाताने पूर्ण करावीत म्हणून.
टीप : - सदर कथा हि ज्योतिष वास्तुशात्र सल्लागार डॉ. अभय अगस्ते यांच्या “काळाचे संकेत” या कथा संग्रहातील आहे, ***कथा आवडल्यास वेगवेळ्या ग्रुप मध्ये किंवा आपल्या नातेवाईकांना, मित्रमंडळींना लेखकाच्या नावासह जरूर शेअर करा** या कथेतील सर्व पात्र हे काल्पनिक आहेत, काही साम्य आढळ्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा
.png)
.png)
.png)
.png)
