मी तुझी निवड आहे, कि फक्त सवय ?

 ☕ ✦ 🌕

नेहमीचं

— तीन वर्षांचं प्रेम, न ठरलेलं नाव, आणि "मी त्याची निवड आहे की फक्त सवय?" हा प्रश्न घेऊन आलेल्या एका तरुणीच्या कुंडलीत दडलेल्या एका सहीचं रहस्य

❖ ─────────── ❖

भाग १ : "नाही गं आई, कोणी नाही"

कॉफीचा मग टेबलावर ठेवत असतानाच सईच्या कानावर ते वाक्य पडलं, आणि तीन वर्षांचं काहीतरी त्या एका वाक्यात तडकलं.

आश्विनातली शुक्रवारची रात्र होती. गल्लीच्या टोकाच्या मैदानातून गरब्याच्या ढोलाचा ठेका येत होता. दिवसा ऑक्टोबरचं ऊन अजूनही चटका देत होतं, पण रात्री कॉलेज रोडवरच्या हवेत हलका, कोरडा गारवा उतरला होता. "वाफ" कॅफेत नेहमीची गर्दी ओसरत आली होती. कोपऱ्यात कॉलेजची दोन-तीन पोरं हसत होती, काउंटरवर दुधाचं भांडं वाफ सोडत होतं, आणि खिडकीजवळच्या दोन खुर्च्यांच्या टेबलावर अथर्व नेहमीसारखा लॅपटॉप उघडून बसला होता.

तो आत आला तेव्हा त्याने वरसुद्धा पाहिलं नव्हतं. फक्त हात उंचावून म्हणाला होता, "नेहमीचं."

सईने ते बनवलं. आलं, दालचिनी, थोडा गूळ, आणि वर फेसावर दालचिनीची एक बारीक रेघ. तीन वर्षं ती ही रेघ काढत होती. तो न बघता पितो, हे तिला ठाऊक होतं. तरी ती रेघ काढायची.

ती मग ठेवत होती, तेवढ्यात त्याचा फोन वाजला. स्क्रीनवर "आई" होतं. त्याने स्पीकर लावला नव्हता, पण साडेनऊ वाजून गेले होते, कॅफेतला आवाज कमी झाला होता, आणि आईचा आवाज मोठा होता.

"अरे, मावशीने त्या मुलीचा फोटो पाठवलाय. बघ तरी एकदा. की तुझं कुठे काही ठरलंय? तसं असेल तर सांग बाबा, आम्ही अडवणार नाही."

अथर्वने लॅपटॉपवरची नजर न हलवता सहज उत्तर दिलं,

"नाही गं आई, कोणी नाही. मी सांगेन तुला, आत्ता कामात आहे."

सईचा हात मगवरच थबकला. एक थेंब फेसावरून घसरून बशीत सांडला. अथर्वने वर पाहिलं, हसला, "थँक्स," म्हणाला, आणि पुन्हा स्क्रीनकडे वळला.

त्याला काहीच कळलं नव्हतं.

सई काउंटरमागे गेली. दुधाचं भांडं उगाचच पुन्हा पुसलं. आणि त्या रात्री, तीन वर्षांत पहिल्यांदा, तिने त्याच्या टेबलाकडे एकदाही पाहिलं नाही.

❖ ─────────── ❖

भाग २ : आलं-दालचिनीची गोष्ट

साडेदहाला कॅफेचं शटर ओढून ती घरी पोचली तेव्हा साडेअकरा झाले होते. आईने दार उघडलं आणि विचारलं, "आज उशीर? तो तुझा मित्र आला होता का?"

"मित्र." सई हसली. त्या हसण्यात काहीच नव्हतं. "हो, आला होता."

खोलीत गेल्यावर तिने फोन उघडला. फोटोंच्या गॅलरीत तीन वर्षं मागे गेली.

श्रावणातली एक दुपार. धो धो पाऊस. कॅफे सुरू होऊन जेमतेम सहा महिने झाले होते, गिऱ्हाईक कमी. एक तरुण भिजून आत आला होता, केसांतून पाणी गळत होतं. "काहीतरी गरम द्या. काहीही. तुम्हीच ठरवा," म्हणाला होता.

सईने तेव्हा मेनूवर नसलेलं काहीतरी बनवलं होतं. आलं आणि दालचिनी घातलेली कॉफी. त्याने पहिला घोट घेतला, डोळे मिटले आणि म्हणाला, "हे रोज मिळेल?"

ते रोज मिळालं. मग तो रोज येऊ लागला. पहिल्याच महिन्यात गप्पांच्या ओघात, गंमत म्हणून, दोघांनी आपापल्या जन्मवेळा सांगितल्या आणि अभय अगस्ते ऍस्ट्रोलॉजि ॲपवर गुण जुळवले. तो स्क्रीनशॉट अजून तिच्या फोनमध्ये होता. त्या दिवशी दोघं खूप हसले होते. मग जवळजवळ वर्षभर ते फक्त गप्पा मारणारे दोन जीव होते. आणि पुढच्या वैशाखाच्या अखेरीस, एका उकाड्याच्या रात्री, कॅफे बंद केल्यावर बसस्टॉपपर्यंत चालत जाताना, त्याने पहिल्यांदा तिचा हात धरला. त्या रात्रीनंतर काहीतरी बदललं होतं. पण त्या बदलाला कोणी नाव दिलं नाही.

तिच्या बाबांच्या ऑपरेशनच्या रात्री तो हॉस्पिटलच्या बाकावर पहाटेपर्यंत बसून होता. गेल्या वर्षी कॅफेच्या कर्जाचा हप्ता थकायची वेळ आली होती. तेव्हा त्याने काहीही न विचारता तीन रात्री जागून कॅफेचं ऑनलाइन मेन्यू-पान आणि घरपोच ऑर्डरची सगळी व्यवस्था उभी करून दिली होती. पुढच्या महिन्यात हप्ता वेळेत गेला. तो प्रेम करत नाही, असं ती म्हणूच शकत नव्हती.

पण "कोणी नाही."

आणि मग तिच्या मनात एक विचार आला, ज्याने तिला पहाटेपर्यंत झोपू दिलं नाही. आपण तीन वर्षं त्याचं "नेहमीचं" आहोत. रोज येणारं, न सांगता मिळणारं, न बघता पिलं जाणारं. उद्या ते नसलं, तर तो कदाचित दुसरं काहीतरी मागवेल. त्याला फरकही पडणार नाही.

सकाळी कॅफेत रोज एकच चहा घेऊन वर्तमानपत्र वाचणारे मधुकर काका आले. निवृत्त शिक्षक, सत्तरीचे. सईने त्यांचा चहा नेहमीपेक्षा जरा जास्त वेळ हातात धरून ठेवला, मग विचारलं, "काका, तुम्ही एकदा सांगितलं होतं ना, नाशिकमध्ये कृष्णमूर्ती पद्धतीचे कोणी ज्योतिषी आहेत?"

काकांनी चष्म्यावरून तिच्याकडे पाहिलं. काही विचारलं नाही. फक्त वर्तमानपत्राच्या कोपऱ्यावर पत्ता लिहून तो तुकडा फाडून दिला.

❖ ─────────── ❖

भाग ३ : प्रश्नाआधीचं उत्तर

शनिवारी दुपारचे चार वाजले होते. आश्विनातलं उन्हाचं टोक वाड्याच्या अंगणावर पसरलं होतं, पण दालनात जुन्या भिंतींचा गारवा होता. निखिलने सईला आत आणलं, पाणी दिलं. समर्थ आपल्या नेहमीच्या बैठकीवर बसले होते. समोर एक कोरा कागद, एक पेन्सिल.

सईने आपला जन्मतपशील लिहिलेला कागद पुढे ठेवला. पंधरा मे, सकाळी सात वाजून चार मिनिटं, नाशिक. मग ती बोलायला लागली, "समर्थजी, मला एक प्रश्न विचारायचा आहे. खरं तर..."

समर्थांनी हलकेच हात उचलला.

"थोडं थांबा. आधी कुंडली बोलू द्या. मग तुम्ही बोला. म्हणजे तुम्हाला कळेल की ती तुमचंच ऐकतेय की माझं."

त्यांनी कुंडली मांडली. कस्प, त्यांचे सब, चालू दशा. काही मिनिटं दालनात फक्त पेन्सिलीचा आवाज होता. मग त्यांनी वर पाहिलं.

"तुम्ही नोकरी करत नाही. दहाव्या घरात स्वराशीचा शनी आहे, आणि त्या घरावर सही शुक्राची. स्वतःच्या कष्टाने उभं केलेलं काहीतरी चालवता, आणि ते काम चवीचं आहे, लोकांना आनंद देणारं."

सईने चकित होऊन मान हलवली. "माझा कॅफे आहे."

"आता दुसरी गोष्ट," समर्थ म्हणाले. "तुमच्यावर बुधाची महादशा चालू आहे, आणि त्यात साधारण अडीच वर्षांपूर्वी राहूची अंतर्दशा सुरू झाली. राहू तुमच्या पाचव्या स्थानात बसलाय. पाचवं स्थान हृदयाचं. आणि राहूचा धागा अकराव्या स्थानापर्यंत, इच्छापूर्तीपर्यंत पोचतो. म्हणजे अडीच वर्षांपूर्वी तुमच्या आयुष्यात एक नातं बहरलं. ओळख कदाचित त्याआधीची असेल. पण त्या वेळी काहीतरी बदललं."

सईचे ओठ उघडले. "ओळख तीन वर्षांची आहे. पण... हो. अडीच वर्षांपूर्वी. वैशाखात."

"राहूबद्दल एक जुनी कथा आहे," समर्थ शांतपणे म्हणाले. "त्याला मस्तक आहे, पण धड नाही. भावना आहेत, ओढ आहे, तीव्रता आहे, पण आकार नाही. राहूच्या कालखंडात बहरलेली नाती अनेकदा अशीच असतात. मनात खोल, पण नाव नसलेली. आणि हा राहू तुमच्या कुंडलीत दुसऱ्या स्थानाला, कुटुंबाला, स्पर्श करत नाही. सातव्या स्थानालाही नाही. उलट तो सहाव्या स्थानाशी जोडलेला आहे, जे सातव्यापासून बारावं, म्हणजे विवाहाच्या दाराला पाठ करून उभं असलेलं घर आहे. सई, हे नातं अजून तुमच्या घराच्या उंबऱ्यापर्यंत आलेलं नाही."

सई किंचित ताठ झाली. "असं नाही. माझ्या आईला माहीत आहे तो. ती ओळखते त्याला."

समर्थांनी तिच्याकडे क्षणभर पाहिलं.

"ओळखते. पण कोण म्हणून?"

सई उत्तर द्यायला गेली, आणि थांबली. मग तिने तो प्रश्न बाजूला सारला. "ते महत्त्वाचं नाही, समर्थजी. माझा प्रश्न वेगळा आहे."

"बोला."

सईने मांडीवरचे हात घट्ट धरले. तिचा आवाज फुटला.

"तो माझ्याशी लग्न करणार आहे, की मी फक्त त्याची सवय आहे?"

❖ ─────────── ❖

भाग ४ : चव, तृप्ती आणि भागीदारी

समर्थांनी तिला सगळं सांगू दिलं. श्रावणातला पाऊस, आलं-दालचिनी, वैशाखातली ती रात्र, हॉस्पिटलचा बाक, घरपोच ऑर्डरची व्यवस्था, आणि कालच्या रात्रीचं ते वाक्य. "नाही गं आई, कोणी नाही." ते वाक्य सांगताना तिचा आवाज पहिल्यांदा थरथरला.

निखिलने गुपचूप पाण्याचा ग्लास तिच्याजवळ सरकवला.

समर्थ काही क्षण गप्प राहिले. मग त्यांनी विचारलं, "सई, तुमच्या कॅफेत कायम येणारी गिऱ्हाइकं किती असतील?"

प्रश्न अनपेक्षित होता. "पंधरा-वीस."

"त्यांना तुमची कॉफी आवडते?"

"हो. म्हणून तर येतात."

"प्यायल्यावर समाधान मिळतं? मन भरतं?"

"हो."

"मग त्यापैकी एकाही गिऱ्हाईकाचं नाव तुमच्या दुकानाच्या पाटीवर आहे?"

सई गप्प झाली.

"आवड हे पाचवं स्थान," समर्थ म्हणाले. "तृप्ती हे अकरावं. रोज येणाऱ्या गिऱ्हाईकाला दोन्ही मिळतं. तो चव घेतो, समाधानाने परत जातो. पण सातवं स्थान वेगळं आहे, सई. सातवं स्थान म्हणजे भागीदारी. आपल्या शास्त्रात विवाह आणि व्यवसायातली भागीदारी एकाच घरात राहतात, हा योगायोग नाही. भागीदार चवीसाठी येत नाही. तो भाडं भरतो. तोट्याच्या महिन्यात रात्री हिशेब बघत बसतो. दूधवाल्याचं बिल थकलं की त्याचीही झोप उडते. आणि पाटीवर स्वतःचं नाव लावतो. म्हणजे जग विचारेल तेव्हा 'हे माझं आहे' असं म्हणायची जबाबदारी घेतो."

ते थोडे पुढे झुकले.

"गिऱ्हाईक 'नेहमीचं' म्हणतं. भागीदार 'आपलं' म्हणतो. तुमचा प्रश्न खरं तर हा आहे की, तीन वर्षं रोज येणारा हा माणूस गिऱ्हाईक आहे, की भागीदार व्हायला तयार आहे."

सईच्या डोळ्यांत पाणी तरळलं. "त्याने मदत केली, समर्थजी. हप्ता थकत होता तेव्हा रात्री जागला. पण पाटीवर नाव? आईला 'कोणी नाही' म्हणतो तो."

"हे फरक ओळखण्यासारखं आहे," समर्थ म्हणाले. "मदत करणं हे चांगल्या गिऱ्हाईकाचंही लक्षण असू शकतं. नाव लावणं फक्त भागीदाराचं. पण घाई करू नका. एका वाक्यावरून माणूस तोलू नका. त्याची जन्मवेळ तुमच्याकडे आहे, असं म्हणालात ना?"

❖ ─────────── ❖

भाग ५ : सही करणारा हात

सईने फोनमधला तो जुना स्क्रीनशॉट उघडला. अथर्वची जन्मतारीख, वेळ, ठिकाण. दोन सप्टेंबर, सकाळी अकरा वाजून बारा मिनिटं, नाशिक. "त्याचा जन्म आजोळी, नाशिकला झाला," सई म्हणाली. "आई-वडील धुळ्याला राहतात. तो इथे नोकरीसाठी आहे."

समर्थांनी तपशील कागदावर उतरवला, पण कुंडली मांडण्याआधी थांबले.

"एक गोष्ट स्पष्ट सांगतो. तो इथे नाही. त्याने मला परवानगी दिलेली नाही. म्हणून मी त्याच्या मनात डोकावणार नाही, त्याचे दोष शोधणार नाही. मी एवढंच पाहीन की त्याच्या कुंडलीत विवाहाचं वचन आहे का, आणि ते कोणत्या काळात उमलतं."

सईने मान हलवली.

कुंडली मांडली गेली. समर्थांची नजर सरळ सातव्या कस्पवर गेली, आणि तिथेच थांबली. बराच वेळ.

"सई, एक गोष्ट समजून घ्या. कोणत्याही भावाचा मसुदा अनेक ग्रह मिळून लिहितात. पण करारनाम्यावर सही एकाचीच लागते. सातव्या कस्पचा सब, म्हणजे उपनक्षत्र-स्वामी, हा तो सही करणारा हात असतो. तो जे म्हणेल, विवाहाचा निकाल तसाच लागतो."

"आणि त्याच्या कुंडलीत?"

"त्याचं सातवं कस्प मेष राशीत, भरणी नक्षत्रात पडतं. आणि त्यावर सही करणारा हात शनीचा आहे."

सईचा चेहरा पडला. शनी हे नाव ऐकूनच.

समर्थ किंचित हसले. "घाबरू नका. आधी पाहू या, हा शनी कोणाच्या सांगण्यावरून सही करतो. शनी कुंभ राशीत, धनिष्ठा नक्षत्रात आहे. धनिष्ठेचा स्वामी मंगळ. आणि अथर्वच्या कुंडलीत हा मंगळ अकराव्या स्थानात बसलाय, आणि दुसऱ्या आणि सातव्या स्थानांचा स्वामी आहे. कुटुंब, विवाह, पूर्तता. शनी ज्या सबमध्ये आहे, तो केतू स्वतः सातव्या घरात बसलाय. ग्रह, त्याचा नक्षत्र-स्वामी, त्याचा सब, तिघेही एकाच दिशेला बोट दाखवतात. सहीचा मजकूर होकाराचा आहे, सई. त्याच्या कुंडलीत विवाह नाकारलेला नाही."

सईने डोळे मिटले. खोल श्वास घेतला.

"पण," समर्थ म्हणाले, आणि तो "पण" दालनात रेंगाळला, "सही करणारा हात शनीचा आहे. शनी सही करतो, पण कधीही घाईने नाही. तो करार दोनदा वाचतो. प्रत्येक कलम तपासतो. त्याला भीती असते की सही केल्यावर काहीतरी मोडेल. आणि एकदा सही केली, की शनी ती कधीही मागे घेत नाही. उशिरा, पण कायमची."

मग त्यांच्या नजरेने कुंडलीत आणखी काहीतरी टिपलं. स्वर हळवा झाला.

"हा शनी त्याच्या चौथ्या घरात बसलाय, आणि त्या घराचा स्वामीही तोच आहे. चौथं स्थान म्हणजे घर, बालपण, आईच्या मांडीची ऊब. चौथ्या घरात स्वराशीचा शनी असला, की घराला शिस्त असते, छप्पर पक्कं असतं, पण ऊब कमी पडते. सई, उत्तर द्यायचं नसेल तर राहू द्या. पण एक विचारतो. त्याच्या आई-वडिलांचं नातं... त्या घरात गारठा आहे का?"

सई स्तब्ध झाली. मग तिचा आवाज अगदी खाली आला.

"ते एकाच घरात राहतात. पण पंधरा वर्षं दोघांच्या खोल्या वेगळ्या आहेत. अथर्व एकदाच मला म्हणाला होता, 'आमच्या घरात जेवणाच्या टेबलावर फक्त चमच्यांचे आवाज येतात.' पुन्हा कधी बोलला नाही."

समर्थांनी पेन्सिल खाली ठेवली.

"मग ऐका. ज्या मुलाने लहानपणी करारावर सही झालेलं, पण आतून पोखरलेलं घर पाहिलंय, त्याला 'लग्न' हा शब्द प्रेमाची पुढची पायरी वाटत नाही. प्रेमाचा शेवट वाटतो. त्याला भीती वाटते की सही केली की आलं-दालचिनीची चव जाईल आणि फक्त चमच्यांचे आवाज उरतील. म्हणून तो हात थांबून राहतो. त्याने आईला 'कोणी नाही' म्हटलं ते तुम्हाला नाकारण्यासाठी नाही, सई. ते स्वतःला त्या प्रश्नापासून लपवण्यासाठी."

"आणि काळ?" निखिलने नकळत विचारलं.

"त्याच्यावर चंद्राची अंतर्दशा चालू आहे," समर्थ म्हणाले. "चंद्र म्हणजे मन. आणि चंद्र त्याच्या पाचव्या घरातच बसलाय. त्याचं मन प्रेमात आहे, सई, यात शंका नाही. पण याच चंद्राचा धागा सहाव्या आणि दहाव्या स्थानांनाही जोडलेला आहे. दहावं म्हणजे काम, आणि सहावं म्हणजे सातव्यापासून बारावं. ही दोन्ही स्थानं विवाहाला पाठ करून उभी असतात. म्हणजे सध्या त्याचं मन तुमच्यात आहे, पण डोकं कामाच्या ओझ्यात आणि पाय करारापासून दूर. ही अंतर्दशा साधारण दीड महिन्यात संपते. त्यानंतर मंगळाची अंतर्दशा सुरू होते. आणि मंगळ कोण, आठवतंय? ज्याच्या सांगण्यावरून शनी सही करतो, तोच. दुसऱ्या आणि सातव्या घराचा स्वामी."

सईने चमकून वर पाहिलं.

"आणि तुमच्या कुंडलीत," समर्थ सईच्या पत्रिकेकडे बोट करत म्हणाले, "राहूची अंतर्दशा साधारण दोन महिन्यांत संपते, आणि गुरूची सुरू होते. तुमचं सातवं कस्प वृश्चिक राशीत, अनुराधा नक्षत्रात आहे, आणि त्यावर सही करणारा हात गुरूचा आहे. गुरू स्वतः तुमच्या सातव्या घरात बसलाय. तो ज्येष्ठा नक्षत्रात आहे, जिचा स्वामी बुध. बुध तुमच्या लग्नस्थानी बसलाय आणि दुसऱ्या व पाचव्या घराचा स्वामी आहे. आणि गुरू ज्या सबमध्ये आहे, तो केतू अकराव्या घरात आहे, मंगळाच्या राशीत, आणि मंगळ तुमच्या सातव्याचा स्वामी. दोन, पाच, सात, अकरा. प्रेमविवाहाचं वचन तुमच्याही कुंडलीत स्पष्ट आहे. आणि ज्या ग्रहाच्या हातात सही आहे, तोच दोन महिन्यांत कालखंडाचा स्वामी होतोय."

सईच्या चेहऱ्यावर पहिल्यांदा काहीतरी उजळलं.

"तिसरा साक्षीदार गोचर," समर्थ म्हणाले. "येत्या वर्षाच्या पूर्वार्धात गोचरातला गुरू कर्क राशीतून तुमच्या सातव्या स्थानावर दृष्टी ठेवतो, आणि उत्तरार्धात सिंहेत जाऊन त्याच्या सातव्या स्थानावर. दोघांच्या कुंडलीत पंधरवड्याच्या अंतराने दार उघडतं, आणि आकाशाची नजरही आळीपाळीने दोन्ही दारांवर पडते."

समर्थांनी तो उजेड तिच्या चेहऱ्यावर पाहिला, आणि तितक्याच शांतपणे पुढचं वाक्य म्हणाले.

"पण सई, ऋतू आला म्हणजे करार आपोआप होत नाही. पाऊस आला म्हणून कोणाच्या अंगणात आपोआप पेरणी होत नाही. काळ दार उघडतो. आत पाऊल माणसालाच टाकावं लागतं."

❖ ─────────── ❖

भाग ६ : चुकीच्या पत्त्यावर आलेला प्रश्न

दालनात काही वेळ शांतता होती. अंगणात कुठेतरी एक कावळा ओरडला.

मग समर्थांनी एक प्रश्न विचारला, इतक्या सहज स्वरात की सईला त्याचं वजन आधी जाणवलंच नाही.

"सई, मघाशी मी विचारलं होतं, तुमची आई त्याला कोण म्हणून ओळखते. काल रात्री तुम्ही घरी पोचलात तेव्हा तिने अथर्वबद्दल काय विचारलं?"

"तो तुझा मित्र आला होता का, असं."

"आणि तुम्ही काय म्हणालात?"

सई उत्तर द्यायला तोंड उघडणार होती, आणि तिथेच अडकली. तिचे डोळे विस्फारले.

"हो," ती कुजबुजली. "मी म्हणाले, हो. मित्र."

समर्थ काहीच बोलले नाहीत. त्यांना बोलायची गरज नव्हती.

सईचा चेहरा लालबुंद झाला. मग हळूहळू पांढरा पडला. "तीन वर्षं," ती स्वतःशीच म्हणाली. "तीन वर्षं मी घरी त्याला मित्र म्हणतेय. आणि काल तो एकदा 'कोणी नाही' म्हणाला तर मी..."

"तुम्ही दोघं एकाच दुकानाच्या एकाच टेबलावर बसलेली दोन गिऱ्हाइकं आहात," समर्थ मृदू स्वरात म्हणाले. "दोघंही दुसऱ्याने आधी भागीदारीचा कागद पुढे करावा म्हणून वाट पाहताय. आणि दोघंही आपापला होकार खिशात घट्ट धरून बसलाय, कारण समोरून नकार आला तर तो होकार उघडा पडेल, अशी भीती."

सईने तोंडावर हात ठेवला.

"आणि एक गंमत बघा," समर्थ म्हणाले. "तुम्हा दोघांवर एकाच ग्रहाची महादशा चालू आहे. बुधाची. बुध म्हणजे वाणी, संवाद, शब्द. तीन वर्षं दोघंही शब्दांच्या ग्रहाखाली जगताय, रात्र रात्र गप्पा मारताय, आणि नेमका एकच प्रश्न दोघांनीही एकमेकांना विचारलेला नाही."

"मग मी काय करू?" सईचा आवाज किंचित तिखट झाला. "मीच का विचारू? तीन वर्षं मीच तर..."

"थांबा." समर्थांचा स्वर अजिबात चढला नाही. "मी तुम्हाला त्याच्यासमोर हात पसरायला सांगत नाही. मी एवढंच सांगतोय की तुम्ही आज जो प्रश्न घेऊन इथे आलात, तो प्रश्न माझा नव्हता. ग्रहांचाही नव्हता. 'तो माझ्याशी लग्न करणार आहे का, की मी फक्त त्याची सवय आहे?' हा प्रश्न तीन वर्षांपासून एकाच माणसाला उद्देशून लिहिलेला आहे. फक्त तो चुकीच्या पत्त्यावर पोस्ट होत राहिला. कधी मैत्रिणींकडे, कधी रात्रीच्या उशीकडे, आणि आज माझ्याकडे. ग्रह तुम्हाला ऋतू सांगू शकतात. त्याचं उत्तर फक्त तोच देऊ शकतो."

ते थोडे थांबले.

"आणि तुमच्या सातव्यावर सही गुरूची आहे, हे विसरू नका. गुरू पडद्याआडचे करार करत नाही. तो साक्षीदार मागतो, वडीलधाऱ्यांचा आशीर्वाद मागतो, उजेड मागतो. राहूच्या धुरात वाढलेलं नातं गुरूच्या कालखंडात पोचणार असेल, तर त्याला आधी धुरातून बाहेर यावं लागेल."

सई खूप वेळ गप्प राहिली. मग तिने डोळे पुसले. आणि एक छोटं, थकलेलं, पण खरं हसू हसली.

"त्याचं 'नेहमीचं' मुळात माझी निवड होती, समर्थजी. पहिल्या दिवशी तो म्हणाला, 'तुम्हीच ठरवा.' आणि मी ठरवलं. तीन वर्षं मीच ठरवत आलेय त्याच्यासाठी. त्याला एकदाही स्वतः निवडायची वेळ आली नाही."

समर्थांच्या डोळ्यांत एक चमक आली. "मग आता, कदाचित, त्याला ती वेळ द्यायची आहे."

❖ ─────────── ❖

भाग ७ : दोन ग्रह, दोन पावलं

"मी काय करू?" सईने पुन्हा विचारलं. या वेळी प्रश्नात भीती कमी होती, तयारी जास्त.

"चार गोष्टी सांगतो," समर्थ म्हणाले. "दोन ग्रहांसाठी, दोन तुमच्यासाठी. आणि प्रत्येक गोष्ट का सांगतोय, तेही सांगतो. कारण ज्याचं कारण कळत नाही, तो उपाय हातात राहतो, मनात उतरत नाही."

"पहिला उपाय गुरूसाठी. आशीर्वाद. ज्यांनी तुम्हाला माझा पत्ता दिला, ते मधुकर काका निवृत्त शिक्षक आहेत, असं म्हणालात ना? दर गुरुवारी सकाळी त्यांचा चहा तुम्ही स्वतः त्यांच्या टेबलावर न्या, आणि त्यांना नमस्कार करून आशीर्वाद घ्या. काही सांगायची गरज नाही, काही मागायचीही. का? कारण गुरू म्हणजे शिक्षक, वडीलधारे, जीवनभर इतरांना वाट दाखवणारे. आपल्या शास्त्रात असे लोक गुरूचे प्रतिनिधी मानले जातात. आणि तुमच्या सातव्यावर सही गुरूची आहे, आणि त्याचा नक्षत्र-स्वामी बुध तुमच्या कुटुंबस्थानाचा स्वामी आहे. म्हणजे तुमचा विवाह वडीलधाऱ्यांच्या संमतीच्या वाटेनेच येणारा आहे. दर आठवड्याला एका वडीलधाऱ्या माणसासमोर नम्रपणे वाकणं, हे गुरूच्या स्वभावाशी जुळणं आहे. आणि त्याचा मनावर होणारा परिणाम वेगळाच. जी मुलगी दर गुरुवारी एका वडीलधाऱ्यासमोर वाकते, तिला आपल्या आईसमोर खरं बोलायला फार काळ भीती वाटत नाही."

सईने मान हलवली.

"दुसरा उपाय राहूसाठी. दान. प्रत्येक शनिवारी पहाटे, सलग पाच शनिवार, शहर जागं होण्याआधी रस्ते झाडणाऱ्या सफाई कामगारांपैकी एकाला एक उबदार कांबळं द्या. कार्तिकाची थंडी जवळ येतेय, ते त्यांच्या कामी येईल. का? कारण तुमची चालू अंतर्दशा राहूची आहे, आणि राहू पाचव्या घरात बसून या नात्याला तीव्रता देतोय, पण आकार नाही. राहू हा अदृश्याचा ग्रह आहे. ज्यांचं काम सगळ्यांच्या उपयोगाचं असूनही कोणाच्या नजरेत येत नाही, ते राहूचे लोक मानले जातात. अशांना ओळख देणं, म्हणजे राहूच्या धुराला सांगणं, 'जे दिसत नव्हतं त्याला मी आता पाहते.' आणि तुमच्याही आत तेच व्हायला हवंय. जे तीन वर्षं नावाशिवाय होतं, त्याला ओळख द्यायची आहे."

निखिलने कागदावर काहीतरी टिपून घेतलं.

"तिसरी गोष्ट ग्रहांची नाही," समर्थ म्हणाले. "ती तुमची आहे. जो प्रश्न तुम्ही मला विचारलात, तोच त्याला विचारा. त्याच शब्दांत. पण कॅफेत नाही. कॅफेत तो गिऱ्हाईक आहे आणि तुम्ही काउंटरमागे. तिथे 'नेहमीचं' हीच भाषा चालते. दुसरीकडे कुठेतरी, जिथे तुम्ही दोघं बरोबरीने बसाल. फोनवर नाही, मेसेजवर तर मुळीच नाही. प्रश्न विचारा आणि मग गप्प बसा. त्याला लगेच उत्तर देता आलं नाही तर रागावू नका. त्याचा सही करणारा हात शनीचा आहे. तो करार दोनदा वाचणारच. त्याला वेळ द्या, पण त्या वेळेला एक मर्यादा सांगा. 'मी वाट पाहीन, पण अनंत काळ नाही.' हे वाक्य धमकी नाही, सई. तो स्वतःबद्दलचा आदर आहे."

"आणि चौथी?"

समर्थांनी तिच्याकडे थेट पाहिलं.

"चौथी गोष्ट सगळ्यात कठीण आहे. त्याच्याशी बोलण्याआधी तुमच्या आईला खरं सांगा. 'तो माझा मित्र नाही, आई. मी त्याच्यावर प्रेम करते.' त्याचं उत्तर काहीही आलं तरी. का? कारण भागीदारी मागायला जाणाऱ्याने आधी आपल्या स्वतःच्या दुकानावर खरी पाटी लावलेली असावी. तुम्ही घरी त्याला मित्र म्हणत राहिलात आणि त्याच्याकडून मात्र आईसमोर उभं राहण्याची अपेक्षा ठेवलीत, तर तुम्ही त्याच्याकडे असं धाडस मागताय जे तुम्ही स्वतः अजून केलेलं नाही."

सई बराच वेळ काही बोलली नाही. मग उठली. दरवाजापाशी थांबून वळली.

"आणि त्याने नाही म्हटलं तर?"

समर्थ आपल्या बैठकीवरून हलले नाहीत. पण त्यांचा आवाज त्या दारापर्यंत पोचला.

"तर तुम्हाला एक उत्तर मिळेल, सई. तीन वर्षांच्या अंदाजापेक्षा एक खरं उत्तर जास्त हलकं असतं. कोणाची सवय असणं हा अपमान नाही. पण स्वतःला आयुष्यभर सवय म्हणून राहू देणं, हा स्वतःवरचा अन्याय आहे."

❖ ─────────── ❖

भाग ८ : सहा दिवसांचं मौन

त्याच रात्री सईने आईला सांगितलं.

आई काही क्षण शांत होती. मग तिने सईच्या केसांवरून हात फिरवला आणि फक्त एवढंच म्हणाली, "मला दोन वर्षांपूर्वीच कळलं होतं, वेडे. तू कधी सांगतेस याची वाट पाहत होते."

सई रडली. खूप वेळ. पण ते रडणं हलकं होतं.

सोमवारी दुपारी तिने अथर्वला मेसेज केला, "आज कॅफेत नको. शहराबाहेरच्या त्या टेकडीवर भेटूया? साडेपाचला." कॅफे त्या संध्याकाळी तिच्या मदतनिसावर सोपवला.

टेकडीवर संध्याकाळ उतरत होती. शहराचे दिवे एकेक करत लागत होते. अथर्व आला तेव्हा थोडा गोंधळलेला होता. "काय झालं? कॅफे बंद आहे का?"

सईने त्याच्याकडे पाहिलं. कितीतरी वाक्यं मनात तयार केली होती. आरोपाची, रागाची, समजावण्याची. त्यातलं काहीच आलं नाही. आला तो तोच प्रश्न, जो तिने समर्थांना विचारला होता.

"अथर्व, मी तुझी निवड आहे, की फक्त सवय?"

तो थिजला.

"परवा रात्री तू आईला म्हणालास, 'कोणी नाही.' मी ऐकलं. मी भांडायला आले नाहीये. मी घरी आईला सांगितलंय, तू माझा मित्र नाहीस म्हणून. आता मला फक्त एवढं माहीत करून घ्यायचंय की तुझ्यासाठी मी काय आहे. मी वाट पाहीन. पण अनंत काळ नाही."

मग ती गप्प बसली. समर्थांनी सांगितल्याप्रमाणे.

अथर्व बराच वेळ खाली शहराच्या दिव्यांकडे बघत राहिला. त्याचा जबडा घट्ट झाला होता. मग तो एवढंच म्हणाला, "मला थोडा वेळ दे, सई. प्लीज."

आणि तो गेला.

मंगळवार गेला. त्याचा मेसेज नाही. बुधवारी दसरा होता. गल्लीत लोक एकमेकांना आपट्याची पानं देत "सोनं घ्या" म्हणत फिरत होते. कॅफेत नेहमीपेक्षा जास्त गर्दी होती. खिडकीजवळचं ते टेबल मात्र तीन वर्षांत पहिल्यांदा रिकामं राहिलं. सईने दालचिनीची डबी दोनदा उघडली आणि बंद केली.

गुरुवारी सकाळी मधुकर काका आले. सईने त्यांचा चहा स्वतः टेबलावर नेला. मग, काहीही न बोलता, वाकून त्यांना नमस्कार केला. काकांनी वर्तमानपत्र खाली ठेवलं. तिच्या डोक्यावर हात ठेवला. काही विचारलं नाही. फक्त म्हणाले, "सुखी राहा पोरी. आणि जे हवंय ते मागायला लाजू नकोस."

त्याच दुपारी तिने समर्थांच्या वाड्यावर फोन केला. निखिलने उचलला.

"चार दिवस झाले. तो बोलत नाहीये. मी सगळं बिघडवलं का?"

निखिलने फोन समर्थांकडे दिला नाही. समर्थ बाजूलाच बसले होते. त्यांनी फक्त निखिलकडे पाहून हलकेच मान हलवली. निखिलने जे ऐकलं होतं, तेच सांगितलं.

"समर्थ म्हणतात, शनी करार दोनदा वाचतो. वाचणारा माणूस गप्पच असतो, सई."

फोन ठेवल्यावर निखिलने विचारलं, "गुरुजी, तो खरंच परत येईल?"

समर्थ काही क्षण शांत राहिले. "मी त्याचा काळ सांगितला, निखिल. मन नाही. मनाचं उत्तर त्याच्याकडेच आहे."

शनिवारी पहाटे, साडेपाचला, कॉलेज रोडच्या टोकावर एक सफाई कामगार बाई झाडू मारत होत्या. सईने त्यांच्या हातात एक कांबळं ठेवलं. त्या बाईंनी आश्चर्याने तिच्याकडे पाहिलं. सईला आठवलं, ती गेली तीन वर्षं रोज याच रस्त्यावरून कॅफे उघडायला जायची. आणि आज पहिल्यांदा तिने त्यांचा चेहरा नीट पाहिला होता.

❖ ─────────── ❖

भाग ९ : कोजागिरीची संध्याकाळ

आश्विन पौर्णिमा. कोजागिरी.

"वाफ" कॅफेत संध्याकाळपासूनच मसाला दुधाचं मोठं पातेलं उकळत होतं. बदाम, केशर, वेलचीचा वास गल्लीपर्यंत पोचत होता. सात वाजले होते. पूर्वेला, इमारतींच्या मागून, शरदाचा पूर्ण, केशरी चंद्र नुकताच वर येत होता. कॅफेबाहेरच्या पायऱ्यांवर लोक दुधाचे ग्लास घेऊन बसले होते.

दार उघडलं.

अथर्व आत आला. सईचा हात पळीवरच थांबला.

तो खिडकीजवळच्या त्या टेबलाकडे गेला नाही. सरळ काउंटरवर आला. आणि म्हणाला,

"मेनू कार्ड दे."

सई त्याच्याकडे बघतच राहिली. तीन वर्षांत त्याने कधी मेनू हातात घेतला नव्हता. तिने कार्ड पुढे केलं. त्याने ते उघडलं. प्रत्येक पान वाचलं. सावकाश. जणू एखाद्या कराराचं प्रत्येक कलम.

मग त्याने कार्ड बंद केलं.

"आलं-दालचिनी कॉफी. जी मेनूवर नाही."

सईचा गळा दाटला. "म्हणजे नेहमीचं."

"नाही." त्याने तिच्याकडे पाहिलं. त्याचे डोळे लाल होते, जणू आठवडाभर नीट झोपला नव्हता. "नेहमीचं नाही. आज मी हे निवडतोय. सगळा मेनू वाचून. बाकी सगळं समोर असताना."

तो थोडा थांबला. मग त्याने खिशातून फोन काढला, आणि कॉल लॉग उघडून तिच्यासमोर धरला. आज दुपारचा, "आई", बेचाळीस मिनिटं.

"मी आईला सांगितलं. खरं सांगितलं. आणि तिला सांगितलं, बाबांनाही बोलाव. आईने फोन स्पीकरवर ठेवला, आणि बाबा येऊन तिच्या शेजारी बसले. पंधरा वर्षांनी, सई, ते दोघं एकाच खोलीत बसून एकाच गोष्टीवर बोलले. माझ्यामुळे." तो कसनुसा हसला. "आई म्हणाली, 'कोण आहे ती?' मी म्हणालो, 'ती, जी मला तीन वर्षं न सांगता हवं ते देतेय. आणि जिला मी एकदाही विचारलं नाही की तिला काय हवंय.'"

कॅफेतला गोंगाट जणू कुठेतरी लांब गेला.

"मला भीती वाटत होती, सई. लग्न म्हटलं की मला आमच्या घरातले चमच्यांचे आवाज आठवतात. मला वाटायचं, नाव दिलं की हे सगळं संपेल. हे," त्याने मगकडे, कॅफेकडे, तिच्याकडे हात फिरवला. "पण त्या टेकडीवर तू विचारलंस आणि मला कळलं, नाव न देऊनही ते संपतच होतं. फक्त हळूहळू. मला न कळता."

मग त्याने तो प्रश्न विचारला, जो तीन वर्षांत कधीच विचारला गेला नव्हता.

"तुला काय हवंय, सई?"

बाहेर कोजागिरीचा चंद्र आता इमारतींच्या वर आला होता. सईने मग त्याच्यासमोर ठेवला. आणि तीन वर्षांत पहिल्यांदा, फेसावर दालचिनीची रेघ काढण्याऐवजी, तिथे एक छोटंसं, वाकडं हृदय काढलं.

त्याने ते पाहिलं. आणि या वेळी, पिण्याआधी, तो बराच वेळ ते बघत राहिला.

❖ ─────────── ❖

भाग १० : निखिल आणि समर्थ यांची चर्चा

त्याच संध्याकाळी आठच्या सुमारास निखिल आपल्या पत्नी आणि मुलीसोबत वाड्यावर आला. समर्थ एकटे राहतात, म्हणून दर कोजागिरीला निखिलच्या घरून त्यांच्यासाठी मसाला दूध यायचं. निखिलच्या पत्नीने अंगणात पातेलं ठेवलं, त्यात चंद्राचं प्रतिबिंब हलत होतं. मुलगी अंगणातल्या पायरीवर बसून आकाशाकडे बघत होती.

साडेआठ वाजता निखिलच्या फोनवर एक मेसेज आला. सईचा. फक्त एक ओळ.

"आज त्याने मेनू मागितला."

निखिलने तो समर्थांना वाचून दाखवला. समर्थ काही बोलले नाहीत. फक्त त्यांच्या चेहऱ्यावर एक खोल, शांत हसू पसरलं.

दुधाचा ग्लास त्यांच्या हातात देत निखिल व्हरांड्याच्या पायरीवर बसला. "गुरुजी, जायच्या आधी तीन गोष्टी विचारायच्या आहेत."

"विचार."

"पहिली. कोजागिरीला तो निर्णय घेऊन आला. पण तुम्हीच सांगितलंत, त्याची आत्ताची अंतर्दशा विवाहाला पाठ करून आहे. मग हे कसं?"

"मनाचा निर्णय कोणत्याही दिवशी होऊ शकतो, निखिल," समर्थ म्हणाले. "चंद्र मनाचा ग्रह आहे, आणि तो त्याच्या पाचव्या घरात बसलाय. मनाने होकार दिला, हे त्या कालखंडाशी विसंगत नाही. पण करार, म्हणजे दोन्ही घरं समोरासमोर बसणं, बोलणी, मुहूर्त, हे दार उघडल्यावर होईल. मंगळाची अंतर्दशा सुरू झाल्यावर. आज त्याने फक्त मेनू मागितला. सही अजून बाकी आहे."

निखिल हसला. मग दुसरा प्रश्न आला.

"दुसरी. सई म्हणाली, 'मी फक्त त्याची सवय आहे.' आपण सवयीला नेहमी कमी लेखतो. पण लग्नसुद्धा शेवटी एक सवयच होते ना? रोज तोच चेहरा, तेच घर, तोच चहा. मग तीन वर्षांच्या सवयीत आणि तीस वर्षांच्या संसारात फरक काय?"

समर्थांनी ग्लास खाली ठेवला.

"निखिल, गाणं शिकणाऱ्याला रोज पहाटे उठून तानपुरा लावून एकच राग घोटावा लागतो. तोच राग, तेच स्वर, वर्षानुवर्षं. त्याला रियाज म्हणतात. आणि गप्पा मारताना बोटांनी टेबलावर नकळत ताल धरणं, तेही रोज, तेही तसंच. पुनरावृत्ती दोन्हीकडे आहे. फरक एवढाच की रियाज करताना माणूस हजर असतो. प्रत्येक स्वर पहिल्यांदा लावल्यासारखा लावतो, आणि तो बेसूर लागला तर त्याला खुपतो. बोटांचा ताल मात्र आपोआप चालतो. तो थांबला तरी कुणाला कळत नाही, वाजवणाऱ्यालाही नाही. सवय ही अशी पुनरावृत्ती आहे जिच्यातून माणूस निघून गेलाय. संसार हा रियाज आहे, ज्यात माणूस रोज परत येतो. आज अथर्वने मेनू मागितला, तेव्हा कॉफी तीच प्यायला. पण आज तो हजर होता."

अंगणात निखिलची मुलगी आईला चंद्राजवळचा एक तारा दाखवत होती. निखिलने तिकडे एक नजर टाकली, आणि शेवटचा प्रश्न विचारताना तो थोडा घुटमळला.

"तिसरी गोष्ट आजच्या तरुणांबद्दल. सई आणि अथर्वसारखी कितीतरी पोरं आज नाव न दिलेल्या नात्यांत जगतात. ते म्हणतात, आम्ही मोकळे आहोत, बांधलेले नाही. हे स्वातंत्र्य आहे की भीती?"

समर्थांनी पातेल्यातलं थोडं दूध हातात घेतलं. दोन्ही तळहातांची ओंजळ करून ते तसंच धरून ठेवलं. चंद्राचं प्रतिबिंब त्या ओंजळीत थरथरत होतं.

"बघ. ओंजळीत धरलेलं दूध मुठीसारखं दाबलं जात नाही. बोटं सैल असतात, दूध मोकळं असतं. ते सुंदर आहे. त्यात आभाळही उतरतं. नाव न दिलेलं नातं असंच असतं. कोणावर पकड नाही, कोणाचा हक्क नाही. त्यात खरं स्वातंत्र्य आहे, आणि ते मी कमी लेखत नाही."

ते थोडे थांबले. त्यांच्या बोटांच्या फटीतून एक थेंब खाली ओघळला.

"पण निखिल, ओंजळ कायमची धरता येत नाही. हात दुखू लागतात. आणि बोटांच्या फटीतून हळूहळू झिरपत राहतं, इतकं हळू की लक्षातही येत नाही. एक वेळ अशी येते की एकतर ते ओठाला लावावं लागतं, म्हणजे आपलं करावं लागतं, किंवा ते झिरपून जातं. प्रश्न स्वातंत्र्य की भीती असा नाही. ओंजळ धरणं हे स्वातंत्र्य आहे. पण ती अनंत काळ धरून ठेवणं, आणि झिरपतंय हे पाहत राहूनही ओठाला न लावणं, ती भीती आहे. आजच्या पोरांना हा फरक कोणी सांगितलाच नाही. ओंजळ उघडी ठेवायचं धाडस त्यांच्यात आहे. ती ओठाला लावायचं धाडस त्यांना कोणीतरी द्यायला हवं."

त्यांनी ते दूध हळूच पातेल्यात परत सोडलं.

साडेनऊ वाजता निखिलच्या पत्नीने रिकामी भांडी आवरली. निखिलच्या मुलीने समर्थांना वाकून नमस्कार केला. फाटकापाशी निखिल थांबला. मागे वळून पाहिलं. समर्थ अजूनही अंगणातल्या पातेल्यातल्या चंद्राकडे बघत होते.

❖ ─────────── ❖

समारोप

"कोजागिरीला म्हणे लक्ष्मी रात्री दारोदारी फिरून एकच प्रश्न विचारते," समर्थ जणू स्वतःशीच म्हणाले, निखिलला ऐकू जाईल इतपत. "कोण जागं आहे? प्रेमातही तोच प्रश्न असतो, निखिल. दोघं एकमेकांच्या शेजारी असतात, रोज, वर्षानुवर्षं. पण कोण जागं आहे? कोण फक्त सवयीने येतंय, आणि कोण रोज डोळे उघडून निवडतंय? आज संध्याकाळी त्या कॅफेत दोन माणसं एकाच वेळी जागी झाली. ग्रहांनी फक्त एवढंच केलं, की वेळ झाली आहे, हे सांगितलं."

दीड महिन्याने, मार्गशीर्षाच्या एका थंड सकाळी, निखिलच्या फोनवर एक फोटो आला. "वाफ" कॅफेच्या खिडकीजवळचं टेबल. पण आज त्याला दोन नव्हे, सहा खुर्च्या लावल्या होत्या. एका बाजूला सई आणि तिचे आई-बाबा. दुसऱ्या बाजूला अथर्व, आणि धुळ्याहून एकाच गाडीतून आलेले त्याचे आई-वडील, शेजारी शेजारी बसलेले. टेबलावर सहा मग होते. आणि सहाही मगांवर फेसात दालचिनीची एकच बारीक रेघ.

फोटोखाली सईने एवढंच लिहिलं होतं: "आज सगळ्यांनी मेनू पाहून निवडलं."

❖ ─────────── ❖

टीप : - सदर कथा हि ज्योतिष वास्तुशात्र सल्लागार डॉ. अभय अगस्ते यांच्या “काळाचे संकेत” या कथा संग्रहातील आहे, ***कथा आवडल्यास वेगवेळ्या ग्रुप मध्ये किंवा आपल्या नातेवाईकांना, मित्रमंडळींना लेखकाच्या नावासह जरूर शेअर करा**  या कथेतील सर्व पात्र हे काल्पनिक आहेत, काही साम्य आढळ्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा