शर्यतीचा घोडा
कथा : शर्यतीचा घोडा
— अभ्यासाकडे पाठ फिरवून रात्रंदिवस क्रिकेटमध्ये बुडालेल्या चौदा वर्षांच्या मुलाची कुंडली घेऊन आलेले चिंतित आई-वडील, आणि प्रत्येक जिवाच्या जन्मजात घडणीमागे दडलेल्या एका जुन्या सत्याचं रहस्य
भाग १ : पावसातला एकटा खेळाडू
आषाढातली एक भुरभुरणारी संध्याकाळ. पावसाची बारीक, चिवट भुरभुर — छत्री उघडावी तर कमी, न उघडावी तर भिजवणारी. गल्लीतले लोक पत्र्यांखाली, आडोशाला सरकले होते.
आणि त्या रिकाम्या, भिजणाऱ्या गल्लीत निखिल देशमुखांना एक विलक्षण दृश्य दिसलं. एक मुलगा — चौदा-पंधरा वर्षांचा, सडपातळ, भिजलेला — मधोमध एकटा उभा, हातात जुनी बॅट. समोर कुणीच नव्हतं — ना गोलंदाज, ना चेंडू. पण तो एका अदृश्य गोलंदाजाला सामोरा जात होता : डोळे अदृश्य चेंडूवर खिळलेले, पाय नेमके सरकणारे, आणि मग एक पूर्ण, डौलदार फटका. पुन्हा पवित्रा, पुन्हा फटका. पाऊस केसांतून निथळत होता, आणि त्याला त्याची जाणीवच नव्हती. त्याच्याभोवती एक अख्खं अदृश्य मैदान उभं होतं — जे फक्त त्यालाच दिसत होतं.
गल्लीच्या तोंडाशी, एका आडोशाला, दोन माणसं उभी होती — चाळिशी-पंचेचाळिशीचे स्त्री-पुरुष. ती त्या मुलाकडे बघत होती, पण नजरेत कौतुक नव्हतं; एक खोल, थकलेली काळजी होती — जणू ते आपल्या डोळ्यांसमोर आपला मुलगा हरवताना बघत होते.
काही वेळाने ते तिघे वाड्यात आले. वडिलांच्या हातात एक फाईल — आणि तिच्यात, सर्वांत वर, एक कुंडली.
"बोला," समर्थ शांतपणे म्हणाले.
वडिलांनी फाईल पुढे केली, आणि नोंदवहीतलं त्यांचं म्हणणं समर्थांनी वाचलं — "समर्थजी, हा आमचा मुलगा — आरव. चौदा वर्षांचा, नववीत. हुशार आहे, समजूतदार आहे — पण अभ्यासात अजिबात लक्ष नाही. रात्रंदिवस क्रिकेट. सकाळी सराव, शाळेत क्रिकेटचेच विचार, रात्री जुन्या मॅचेस बघत बसतो. विचारलं की म्हणतो — 'मला मोठा क्रिकेटपटू व्हायचंय, आयपीएल खेळायचंय.' आमच्या घराण्यात सगळे डॉक्टर किंवा इंजिनिअर. आणि हा म्हणतो क्रिकेट! लाखांत एखादा पोचतो तिथे — बाकीच्यांचं काय होतं? अभ्यास नाही केला तर याचं कसं होणार? तुम्ही याची कुंडली बघा, आणि याला समजवा — हे वेड सोडून अभ्यासाला लाग."
निखिलची नजर मुलाकडे गेली — आरव कोपऱ्यात, खाली मान घालून बसला होता; पण त्याची बोटं, नकळत, मांडीवर अदृश्य बॅटची पकड धरून होती.
समर्थांनी नोंदवही मिटली. "निखिल," ते हळूच म्हणाले, "हे आई-वडील मला मुलाला 'समजवायला' सांगताहेत. पण माझं काम समजवणं नाही — आधी समजून घेणं. या घरात दोन कुंडल्या भांडताहेत — एक कागदावरची, आणि एक आई-वडिलांच्या मनातली, ज्यात त्यांनी आधीच डॉक्टर-इंजिनिअर लिहून ठेवलंय. आज बघू या — आकाशाने या मुलाच्या कागदावर काय लिहिलंय."
भाग २ : सुनील आणि वैशाली गायकवाड
"तुमची नावं?" समर्थांनी विचारलं.
"सुनील गायकवाड, समर्थजी. ही माझी पत्नी, डॉ. वैशाली. आणि हा आरव."
आरवने मान वर करून एकदा समर्थांकडे बघितलं — आणि त्या नजरेत भीती नव्हती, बंडखोरी नव्हती; एक शांत, वयाला न शोभणारी ठाम खात्री होती, आणि तिच्याखाली एक बारीकशी जखम — घरात आपल्याला कुणीच समजून घेत नाही, याची.
"समर्थजी, गैरसमज नको — आम्ही क्रिकेटचे शत्रू नाही," सुनीलराव म्हणाले. "पण याचं खेळणं वेगळं आहे. हे वेड आहे. गुण घसरले, शिक्षक तक्रार करतात. रात्री दोन वाजेपर्यंत मॅचेसचं विश्लेषण बघतो — फलंदाजीच्या तंत्रावर वह्या भरतो; पण भूमितीची वही कोरी!"
डॉ. वैशाली हळू आवाजात म्हणाल्या — "मला रात्री भीती वाटते, समर्थजी. लाखो मुलं हे स्वप्न बघतात, एखादा वर पोचतो. बाकीचे पंचविशीत हातात ना खेळ ना शिक्षण घेऊन उभे राहतात. याचे आजोबा म्हणायचे — 'शिक्षण हे एकच नाणं जे कधीच खोटं ठरत नाही.' आणि हा ते नाणं फेकून स्वप्नामागे धावतोय."
समर्थ मग आरवकडे वळले — आणि पहिल्यांदा थेट त्याच्याशी बोलले. "आरव, तू सांग. तुला क्रिकेटमध्ये नेमकं काय आवडतं?"
आरव क्षणभर घुटमळला — या प्रश्नाची त्याला सवय नव्हती; 'क्रिकेट सोड' ऐकायची सवय होती. मग हळूहळू तो बोलू लागला, आणि बोलता बोलता त्याचा चेहराच बदलून गेला. "समर्थजी... मैदानात उतरलो की जग वेगळं होतं. फलंदाजी करताना, चेंडू सुटल्यापासून माझ्यापर्यंत यायच्या त्या अर्ध्या सेकंदात मला सगळं संथ दिसतं — त्याची दिशा, टप्पा, उंची. मी सराव चुकवत नाही — पाऊस असो, पायाला फोड आले तरी. आणि रात्री मॅचेस बघतो त्या करमणुकीसाठी नाही — मी शिकतो. मला नुसतं खेळायचं नाहीये, समर्थजी. मला घडायचंय."
दालनात शांतता पसरली. सुनीलराव आणि वैशालीताई आपल्याच मुलाकडे बघत राहिले — जणू त्याचं हे बोलणं त्यांनी पहिल्यांदाच नीट ऐकलं होतं.
"कुंडली बघतो," समर्थ म्हणाले, आणि फाईल उघडली.
भाग ३ : शर्यतीचा घोडा
समर्थांनी कृष्णमूर्ती पद्धतीने कुंडली मांडली — भावांचे कस्प अचूक अंशांसह — आणि बराच वेळ तिच्यावर झुकले. निखिलनी पाहिलं — त्यांची नजर एका क्रमाने फिरत होती : आधी दहावा कस्प, मग त्याचा उपनक्षत्र-स्वामी, मग तो कोणत्या भावांची साखळी धरतो; मग सहावा, तिसरा, पाचवा, अकरावा; मग मंगळ आणि बुध. आणि हे बघता बघता समर्थांच्या चेहऱ्यावर एक भाव उमटला, जो निखिलनी ओळखला — दुर्मीळ गोष्ट सापडल्याचा शांत विस्मय.
अखेर समर्थांनी मान वर केली. "गायकवाडसाहेब, उत्तर देण्याआधी एक गोष्ट सांगतो. नीट ऐका."
ते किंचित मागे टेकले. "एका शेतकऱ्याच्या घराण्यात पिढ्यान्‌पिढ्या शेती, आणि नांगराचे घोडे. एकदा त्याच्या गोठ्यात एक शिंगरू जन्मलं — पण वेगळं. लांब पाय, रुंद छाती, आणि स्वभाव — क्षणभर स्वस्थ उभं राहायचं नाही; सोडलं की वाऱ्यासारखं उधळायचं. शेतकऱ्याने त्याला नांगराला जुंपायचा प्रयत्न केला — कारण त्याच्या घराण्यात घोड्याचं काम एकच : नांगर. पण ते शिंगरू नांगरापुढे तडफडायचं, बिथरायचं. शेतकरी म्हणायचा — 'हा घोडा बिघडलाय. आळशी, कामचुकार आहे.'"
आरवने हळूच मान वर केली.
"मग एक जाणता घोडेवाला आला," समर्थ पुढे म्हणाले. "त्याने ते शिंगरू बघितलं आणि म्हणाला — 'अरे, हा नांगराचा घोडा नाहीच. ही घडणच वेगळी. हा शर्यतीचा घोडा आहे. याचे लांब पाय नांगर ओढायला नाहीत — वारा कापायला आहेत. याची उधळण हा दोष नाही — हा याचा धर्म आहे. नांगराला जुंपत राहिलास, तर दोन नुकसानं — शेतही नांगरलं जाणार नाही, आणि एक विजेता घोडाही मातीत जाईल.'"
समर्थ थांबले, आणि सुनीलरावांच्या डोळ्यांत बघत म्हणाले — "गायकवाडसाहेब, तुमच्या घराण्याचा नांगर म्हणजे शिक्षण, डॉक्टरकी, इंजिनिअरिंग. तो नांगर मोलाचा आहे — त्याने तुमच्या घराण्याची शेतं पिकवली. पण मी आत्ता तुमच्या मुलाची कुंडली बघितली, आणि जबाबदारीने सांगतो — हा घोडा नांगराचा नाही. ही घडण शर्यतीची आहे."
भाग ४ : उपनक्षत्रातलं वाचन
सुनीलराव स्तब्ध झाले. "म्हणजे... कुंडलीत काय दिसतंय, समर्थजी?"
"सांगतो — सोपं करून," समर्थ म्हणाले. "आमच्या पद्धतीत माणसाचा कर्ममार्ग बघतात दहाव्या भावाच्या कस्पवरून. आणि तिथेही आम्ही बाहेरची रास बघून थांबत नाही — एकात एक पेट्या उघडत सर्वांत सूक्ष्म बिंदूपर्यंत जातो : त्या कस्पचा उपनक्षत्र-स्वामी, थोडक्यात 'सब'. तो सांगतो — या माणसाचं कर्म कोणत्या दिशेने फळणार."
"आणि आरवचा सब?" वैशालीताईंनी विचारलं.
"तो कोणती साखळी धरून उभा आहे बघा — धाडस आणि अथक सरावाचा भाव, नैसर्गिक कौशल्याचा आणि खेळाचा भाव, स्पर्धेत विजयाचा भाव, यश-पुरस्कारांचा भाव. आमच्या पद्धतीत खेळाडूच्या कुंडलीची हीच ओळख — कर्माचा सब नेमक्या याच भावांशी जुळलेला. आरवच्या कुंडलीत ही अख्खी साखळी जुळलेली आहे. एवढंच नाही — तिच्यात त्याचा पहिला भावही गुंतलाय; म्हणजे हा बाजूला बसून शिकवणारा नाही — स्वतः मैदानात उतरणारा आहे. आणि सहाव्या — स्पर्धेच्या — कस्पचा सबही विजयाशी जोडलेला; म्हणजे नुसता हौशी नाही, जिंकण्याची घडण आहे."
आरवचे डोळे विस्फारले होते.
"ग्रह बघा — मंगळ, खेळाडूचा प्राण : ऊर्जा, वेग, आक्रमकता; आणि बुध, क्रिकेटचा आत्मा : चेंडूचा वेध, हात-डोळ्यांचा ताळमेळ, क्षणार्धातला निर्णय. दोघेही याच खेळ-साखळीशी बांधलेले. गायकवाडसाहेब, आरव मघाशी म्हणाला — 'चेंडू सुटल्यापासून मला सगळं संथ दिसतं.' ती त्याची कल्पना नाही; ते त्याच्या बुधाचं वर्णन आहे — त्याच्याच शब्दांत."
सुनीलराव आणि वैशालीताई एकमेकांकडे बघत राहिले.
"आणि सर्वांत महत्त्वाचं — दशा," समर्थ म्हणाले, स्वर गंभीर करत. "आमच्या पद्धतीत कठोर नियम आहे : योग असून भागत नाही; तो फळायला त्या भावांच्या कारक ग्रहांची दशा यावी लागते. लाखो मुलांच्या कुंडलीत खेळाची आवड दिसते — पण दशा साथ देत नाही, आणि योग कागदावरच राहतो. आरवच्या दशांचा क्रम बघितला — येत्या काही वर्षांत, नेमक्या ज्या वयात खेळाडू घडतो त्या वयात, याच खेळ-साखळीच्या कारक ग्रहांच्या दशा येताहेत. म्हणजे घोडाही शर्यतीचा आहे, आणि शर्यतीचा मोसमही येतोय."
मग वैशालीताईंनी, एका आईच्या थरथरत्या आवाजात, तो प्रश्न विचारला जो त्यांच्या काळजात होता — "म्हणजे आम्ही त्याला क्रिकेट खेळू द्यावं? अभ्यास सोडून? आणि उद्या तो त्या लाखोंपैकी एक निघाला — जो वर पोचला नाही — तर? तुम्ही जबाबदारी घेणार?"
भाग ५ : कौल आणि हमी
समर्थ बराच वेळ शांत राहिले. मग अत्यंत प्रामाणिक स्वरात म्हणाले — "वैशालीताई, मी तुम्हाला खोटा दिलासा देणार नाही. कुंडली घडण दाखवते; हमी देत नाही. 'हा आयपीएल खेळेलच' असं मी म्हणालो, तर मी ज्योतिषी नाही — सट्टेबाज ठरेन. शर्यतीच्या घोड्याची घडण म्हणजे शर्यत जिंकण्याची हमी नव्हे — तालीम, योग्य मैदान, प्रामाणिक उस्ताद, आणि इजांपासून दैव — सगळं लागतं."
"मग?" सुनीलरावांनी विचारलं.
"मग प्रश्न 'हमी आहे का' हा नाहीच — हमी कशाचीच नसते. डॉक्टर झालेला प्रत्येकजण यशस्वी होतो का? नाही. खरा प्रश्न — या मुलाची, या घडणीची, सर्वांत मोठी फुलण्याची शक्यता कोणत्या मातीत आहे? आणि त्याचं उत्तर त्याची कुंडली, तडफ, सराव — तिन्ही एकमुखाने देताहेत. शर्यतीचा घोडा नांगराला जुंपला, तर तो सामान्य नांगऱ्याहूनही वाईट नांगरतो — कारण जीव त्यात नसतो. आरवला बळजबरीने इंजिनिअरच्या वाटेला लावलंत, तर तो कदाचित कसाबसा इंजिनिअर होईल — पण विझलेला, आतून रिकामा; आणि आयुष्यभर त्याच्या आत एक न खेळलेली मॅच सलत राहील."
"पण मग अभ्यासाचं काय? सोडून द्यायचा?"
"मुळीच नाही — आणि इथे माझा खरा सल्ला आहे," समर्थ ठामपणे म्हणाले. "'क्रिकेट की अभ्यास' या भांडणातच मी पडणार नाही — ते भांडण खोटं आहे. या वेडाला शिस्तीचं रूप द्या. तीन गोष्टी.
"पहिली : आरवचं क्रिकेट गल्लीतून काढून व्यवस्थेत न्या — चांगली अकादमी, प्रशिक्षित मार्गदर्शक, वयोगटाच्या अधिकृत स्पर्धा. नुसती उधळण म्हणजे शर्यत नव्हे — शर्यतीच्या घोड्यालाही तालीम लागते. आणि व्यवस्थेत उतरला, की दोन-तीन वर्षांत आपोआप कळेल — घोडा खरंच किती वेगाचा आहे. स्वप्नाची जागा टप्प्यांनी घेतली, की वेडाचं रूपांतर वाटचालीत होतं.
"दुसरी : अभ्यास सुटणार नाही — पण त्याचं कारण बदला. आरव," — समर्थ थेट त्याच्याकडे वळले — "खेळाडूचं करिअर जगातलं सर्वांत बेभरवशाचं. एक दुखापत, आणि सगळं थांबू शकतं. म्हणून प्रत्येक शहाणा खेळाडू भात्यात दुसरा बाण ठेवतो — किमान शिक्षण. ते तुझ्या स्वप्नाच्या विरोधात नाही — ते तुझ्या स्वप्नाचं चिलखत आहे. सामना अकरा खेळाडूंचा, पण संघात पंधरा — का? कारण खेळात 'जर-तर' असतं. तुझं शिक्षण म्हणजे तुझ्या संघातले ते राखीव खेळाडू.
"आणि तिसरी —" समर्थ हसले — "रोज सकाळी हनुमंताचं स्मरण कर. हनुमंत हे बळाचं दैवत, हे तुला माहितेय. पण खरी गोष्ट पुढे आहे — त्यांच्याजवळ जन्मतःच अफाट शक्ती होती, पण एका शापाने ते ती विसरले होते; आणि जांबवंतांनी आठवण करून दिली, तेव्हाच ते समुद्र ओलांडू शकले. शक्ती असून भागत नाही, आरव — तिची आठवण, तिच्यावरची श्रद्धा, आणि तिला दिशा देणारी निष्ठा लागते. तुझ्या मंगळाला हीच जोड हवीये — नुसती आग नको; दिशा असलेली आग."
भाग ६ : आजोबांचं नाणं
सगळं ऐकून सुनीलराव बराच वेळ शांत बसले. मग जवळजवळ स्वतःशीच म्हणाले — "पण समर्थजी... आमचं घराणं, चार पिढ्यांची परंपरा... लोक काय म्हणतील — गायकवाडांचा मुलगा खेळाडू?"
"एक शेवटची गोष्ट विचारतो," समर्थ म्हणाले. "तुमचे वडील डॉक्टर होते. त्यांचे वडील?"
"ते... शेतकरी होते, समर्थजी. साधे शेतकरी."
"म्हणजे तुमचे आजोबा शेतकरी असताना तुमच्या वडिलांनी डॉक्टर व्हायचं ठरवलं — तेव्हा त्यांच्या घराण्याची परंपरा काय होती? शेती. आणि तेव्हाही गावातले लोक म्हणाले असतील — 'शेतकऱ्याचा पोरगा डॉक्टर? जमीन कोण सांभाळणार?' पण तुमच्या आजोबांनी मुलाची घडण ओळखली, आणि नांगर बाजूला ठेवून त्याला पुस्तक दिलं. त्या एका निर्णयाने तुमचं घराणं बदललं. गायकवाडसाहेब — तुमच्या घराण्याची खरी परंपरा 'डॉक्टर-इंजिनिअर' ही नाही; ती आहे — प्रत्येक पिढीने पुढच्या पिढीची घडण ओळखून तिला तिची वाट देणं. तुमच्या आजोबांनी ते केलं. आता तुमची पाळी."
सुनीलरावांच्या डोळ्यांत पाणी तरळलं. ते आरवकडे वळले — आणि कित्येक महिन्यांत पहिल्यांदा, त्यांनी मुलाकडे काळजीने नाही, तर नव्या ओळखीने बघितलं.
"आणि वैशालीताई," समर्थ हळुवारपणे म्हणाले, "'शिक्षण हे कधी खोटं न ठरणारं नाणं' — हे खरंच आहे. फक्त त्या वाक्याचा अर्थ थोडा मोठा करा. आरव रोज पहाटे उठून सराव करतो — ही शिस्त हे शिक्षण. मॅचेसचं विश्लेषण करून वह्या भरतो — हा अभ्यासच; विषय वेगळा एवढंच. हरल्यावर पुन्हा मैदानात उतरतो — हे तर आयुष्यातलं सर्वांत मोठं शिक्षण. तुमचा मुलगा अभ्यास करत नाहीये असं नाही — तो तुम्हाला न दिसणारा अभ्यास करतोय. त्याला फक्त तुमच्या नाण्याची जोड द्या — ते खिशात राहू द्या, छातीवर ओझं म्हणून नको."
भाग ७ : निरोप
गायकवाड कुटुंब उठलं. आणि निखिलनी पाहिलं — येताना तीन वेगळ्या जगांत असलेले तिघे आता एका वाटेवर उभे होते.
दारापाशी सुनीलराव थांबले. "समर्थजी, आम्ही आलो होतो — तुम्ही याला समजवावं म्हणून. आणि तुम्ही आम्हालाच समजावलंत." ते थकलेलं, पण मोकळं हसले. "अकादमी बघतो, टप्पे ठरवतो. आणि नाणं खिशात, ओझं छातीवरून खाली."
आरव सर्वांत शेवटी. दारापाशी थांबला, वळला, आणि वाकून नमस्कार केला. "समर्थजी... एक विचारू? कुंडलीत खरंच दिसतं — मी मोठा खेळाडू होईन?"
समर्थ हसले, आणि उत्तर फार जपून दिलं. "आरव, कुंडलीत घोड्याची घडण दिसते — शर्यतीचा निकाल दिसत नाही. तुझी घडण शर्यतीची आहे, हे मी बघितलं. पण शर्यत तुला धावायची आहे — रोज, वर्षानुवर्षं, कुणी बघत नसतानाही. आणि एक कायम लक्षात ठेव — ज्या दिवशी वाटेल 'माझ्या कुंडलीतच आहे, मग होईलच' — त्या दिवशी तू संपलास. कुंडली ही पाठीवरची थाप आहे, पायांची जागा नव्हे. पाय तुझेच लागतील. जा — आणि पावसात एकट्याने खेळतोस तसाच, हजारोंसमोरही त्याच एकाग्रतेने खेळ."
आरवच्या डोळ्यांत वेगळीच चमक आली. तो गेला — आणि जिना उतरताना, निखिलना त्याची पावलं ऐकू आली : ती धावत होती.
भाग ८ : निखिल आणि समर्थ यांची चर्चा
ते गेल्यावर बाहेर पावसाची भुरभुर थांबली होती, आणि भिजलेल्या गल्लीवर मावळतीचा सोनेरी कवडसा उतरला होता. निखिल बराच वेळ विचारात होते. मग म्हणाले —
"गुरुजी, एक गोष्ट अस्वस्थ करतेय. आज तुम्ही एका चौदा वर्षांच्या मुलाच्या स्वप्नाला कुंडलीचा आधार दिलात. भीती वाटते — त्याच्या मनात 'माझ्या कुंडलीत योग आहे' हे बसेल. उद्या तो अपयशी झाला, तर हेच वाक्य त्याला दुप्पट तोडेल — 'योग असूनही जमलं नाही, म्हणजे मीच नालायक'; किंवा उलट, तो सरावात ढिला पडेल — 'योग आहेच, मग होईलच.' लहान वयात असा कौल — धोक्याचा नाही का?"
समर्थ क्षणभर थांबले. "म्हणूनच मी आज प्रत्येक शब्द तोलून वापरला. आठव — 'तू मोठा खेळाडू होशील' असं मी एकदाही म्हणालो नाही. म्हणालो — 'तुझी घडण शर्यतीची आहे; पण शर्यत तुला धावायचीये.' मी त्याला भविष्य दिलं नाही, निखिल — ओळख दिली. भविष्य म्हणतं 'हे घडेलच' — ते माणसाला आळशी किंवा भित्रा करतं. ओळख म्हणते 'तुझ्यात हे आहे' — ती जबाबदार करते; कारण ज्याला आपली घडण कळते, त्याला तिची निगाही राखावी लागते. आणि शेवटी मी त्याला बजावलं — 'कुंडलीवर विसंबशील त्या दिवशी संपलास.' कौल देताना त्यातलं विषच काढून टाकायचं — हीच ज्योतिष्याची कला. म्हणून अपयश आलं, तरी तो 'ज्योतिष खोटं' किंवा 'मी नालायक' या दोन्ही खड्ड्यांत पडणार नाही — तो एवढंच म्हणेल, 'घडण खरी होती; शर्यत जमली नाही.' आणि घडणीची ओळख असलेला माणूस एक शर्यत हरला, तरी दुसरं मैदान शोधतो — प्रशिक्षक, विश्लेषक; खेळाशी जोडलेल्या शंभर वाटा. ती ओळख एका दाराची किल्ली नसते, निखिल — अख्ख्या मोहल्ल्याचा नकाशा असते."
निखिलनी मान डोलावली. "दुसरं विचारतो. आज मुलाचं स्वप्न आणि कुंडली जुळत होती. पण उद्या एखाद्या मुलाला डॉक्टर व्हायचंय, आणि कुंडलीत ती साखळी नसेल — तर तुम्ही 'तुझी घडण ही नाही' म्हणून थांबवाल का? कुंडलीने स्वप्नं ठरवावीत का?"
"कुंडली स्वप्नं ठरवत नाही, निखिल — ती स्वप्नांना आरसा दाखवते," समर्थ म्हणाले. "आरसा 'हे कर, ते करू नको' सांगत नाही — फक्त 'तू असा दिसतोस' दाखवतो. आज मुलाचं स्वप्न आणि घडण जुळत होती; आडवे आले फक्त आई-वडिलांचे आराखडे — म्हणून आरसा दाखवला, भांडण मिटलं. उद्या स्वप्न आणि घडण जुळत नसतील, तर मी 'थांब' म्हणणार नाही — एवढंच म्हणेन, 'बाळा, तुझी वाट या घडणीशी जुळत नाही असं आकाश म्हणतंय; म्हणजे तुला दुप्पट कष्ट लागतील, तयारी दुप्पट ठेव.' कारण कुंडलीहून मोठी एक गोष्ट आहे — माणसाची जिद्द. क्वचित एखादा घडणीविरुद्ध धावूनही शर्यत जिंकतो — आणि तो जिंकला, की त्याची जिद्दच त्याची कुंडली ठरते. ज्योतिष्याने वाट दाखवावी, अडवू नये — आपण दिव्याचं काम करायचं, दरवाजाचं नाही."
निखिल काही वेळ शांत राहिले. मग शेवटचा, सर्वांत खोल प्रश्न विचारला. "गुरुजी, आज त्या आई-वडिलांची चूक काय होती, ते नीट कळलं नाही. प्रेम खरं, काळजी खरी, 'लाखांत एखादा पोचतो' हे गणितही खरं. सगळं खरं असूनही ते चुकत होते. प्रेम, काळजी, गणित — सगळं बरोबर असूनही आई-वडील मुलाचं नुकसान कसं करू शकतात?"
समर्थ उठले, खिडकीपाशी जाऊन त्या मावळत्या कवडशाकडे बघत बराच वेळ स्तब्ध राहिले. मग हळुवारपणे म्हणाले — "त्यांची चूक प्रेमात नव्हती, गणितातही नव्हती — ती एका गृहीतकात होती, जे जगातले बहुतेक आई-वडील नकळत करतात : 'मूल म्हणजे कोरा कागद, आणि त्यावर काय लिहायचं हे आपण ठरवायचं.' गायकवाडांच्या मनात आरवच्या कागदावर, तो जन्मायच्या आधीच, 'डॉक्टर-इंजिनिअर' लिहिलेलं होतं. आणि जन्मलेला आरव त्या लिखाणाशी जुळेना, तेव्हा त्यांना वाटलं — कागद बिघडलाय."
"आणि खरं?"
"मूल कोरा कागद नसतंच, निखिल," समर्थ वळून म्हणाले. "मूल हे बीज असतं — आणि बीजात झाडाचा अख्खा नकाशा आधीच लिहिलेला असतो. आंब्याच्या बीजात आंबा, वडाच्या बीजात वड. आई-वडील झाड लिहू शकत नाहीत — फक्त माती, पाणी, ऊन देऊ शकतात. म्हणून ते लेखक नसतात; माळी असतात. लेखकाला वाटतं — कागद माझा, शाई माझी, म्हणून मजकूरही माझा. माळ्याला माहीत असतं — बीज माझं नाही; माझं फक्त अंगण आहे. आणि माळ्याचं मोठेपण बीजाकडे बघून झाड ओळखण्यात, आणि त्या-त्या झाडाला त्याचं-त्याचं खतपाणी देण्यात."
"म्हणजे आई-वडिलांचं खरं काम मुलाला घडवणं नाही — आधी ओळखणं?"
"आधी ओळखणं, मग त्या ओळखीनुसार घडवणं," समर्थ म्हणाले, स्वर गहन करत. "आणि ज्योतिषाचा इथला खरा उपयोगही हाच. लोकांना वाटतं मुलाची कुंडली म्हणजे भविष्य वाचणं. नाही — ती म्हणजे त्या बीजाचा नकाशा वाचणं : हे बीज कशाचं, याला कोणती माती मानवेल, कोणत्या ऋतूत हे फुलेल. आजोबांनी शेतकऱ्याच्या घरात डॉक्टरचं बीज ओळखलं — घराणं बदललं. आज या पिढीला डॉक्टरांच्या घरातलं खेळाडूचं बीज ओळखायचंय. बीज कधीच चुकत नाही, निखिल — चुकतो तो बीजाकडे न बघता पेरणारा हात."
निखिलनी हात जोडले. "गुरुजी, आज खेळाडूची कुंडली कशी ओळखतात ते कळलं — कर्माच्या कस्पच्या सबची धाडस-कौशल्य-स्पर्धा-विजय-यश या भावांशी साखळी, मंगळ-बुधाची साथ, आणि दशेचा मोसम. पण त्याहून मोठं — कुंडली घडण दाखवते, हमी नव्हे; ती पाठीवरची थाप आहे, पायांची जागा नव्हे. आणि सर्वांत खोल — मूल म्हणजे कोरा कागद नव्हे, तर स्वतःचा नकाशा घेऊन आलेलं बीज; आणि आई-वडील लेखक नव्हेत — माळी."
समर्थ खिडकीबाहेर बघत राहिले. आणि दूर, गल्लीच्या टोकाशी, निखिलना पुन्हा तेच दृश्य दिसलं — आरव. घरी जाता जाता थांबला होता, आणि त्या ओल्या रस्त्यावर, मावळतीच्या उजेडात, त्याने पुन्हा तो पवित्रा घेतला होता. पण आता ते वेड वाटत नव्हतं; ती तालीम वाटत होती.
"बघ तो मुलगा, निखिल," समर्थ हळूच म्हणाले. "काल हेच दृश्य त्याच्या आई-वडिलांना 'वाया चाललेला मुलगा' दिसत होतं. आज त्यांना त्यात 'घडत असलेला खेळाडू' दिसेल. मुलगा तोच, खेळ तोच, गल्ली तीच — बदलली फक्त बघणाऱ्याची नजर. आणि हेच ज्योतिषाचं सर्वांत शांत काम — ते ग्रह हलवत नाही, नशीब बदलत नाही; ते फक्त बघणाऱ्याला नवी नजर देतं. आणि कधी कधी, एका मुलाचं अख्खं आयुष्य घडायला एवढं एकच पुरेसं असतं — त्याच्याकडे योग्य नजरेने बघणारं, घरातलं, एक माणूस."
बाहेर कवडसा विरत गेला, आणि ओल्या गल्लीत, अंधार पडेपर्यंत, एका चौदा वर्षांच्या मुलाच्या अदृश्य बॅटचा आवाज घुमत राहिला. आणि त्या जुन्या वाड्याच्या भिंतीवर, इतर कहाण्यांच्या शेजारी, आता आणखी एका कहाणीचा ठसा उमटला होता — एका मुलाचा, ज्याच्या रक्तात शर्यत होती पण घराण्यात नांगर; आणि त्याच्या आई-वडिलांचा, ज्यांचं प्रेम खरं होतं पण नजर जुनी; आणि ज्यांना शेवटी कळलं की मूल म्हणजे आपल्या स्वप्नांचा कोरा कागद नव्हे, तर स्वतःचा नकाशा घेऊन आलेलं बीज — आणि आई-वडिलांचं खरं काम त्या बीजावर आपलं झाड लिहिणं नव्हे, तर बीजातलं झाड ओळखून त्याला खतपाणी देणं.
टीप : - सदर कथा हि ज्योतिष वास्तुशात्र सल्लागार डॉ. अभय अगस्ते यांच्या “काळाचे संकेत” या कथा संग्रहातील आहे, ***कथा आवडल्यास वेगवेळ्या ग्रुप मध्ये किंवा आपल्या नातेवाईकांना, मित्रमंडळींना लेखकाच्या नावासह जरूर शेअर करा** या कथेतील सर्व पात्र हे काल्पनिक आहेत, काही साम्य आढळ्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा
.png)
.png)
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा