सापडलेला कोपरा

 

🌿 कथा : सापडलेला कोपरा

"मी जे विकतो, तेच माझ्याजवळ संपलंय" असे सांगत पत्रिकेऐवजी घराचा नकाशा घेऊन आलेल्या एका व्यक्तीची कथा, आणि दोन वर्षांपूर्वी नव्या घरात नेमके काय हरवले याचे रहस्य.

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

✨ पोस्ट १ / भाग १ : समर्थ काहीतरी शोधत होते

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

निखिल आत आला तेव्हा समर्थ जमिनीवर बसून जुन्या तंबोऱ्याशी काम करत होते. भोपळा वर्षांनी काळपट झाला होता, तारा पिवळट झाल्या होत्या. समर्थ गात नसत, परंतु हा तंबोरा त्यांच्या गुरूचा असल्याने ते वर्षातून एकदा तो काढून काहीतरी करत असत.
आत्ता ते एका तारेखाली बोट ठेवून, अत्यंत बारीक गोष्ट पुढे-मागे हलवत होते.
"काय हरवलंय गुरुजी?"
"हरवलेले नाही, जागा बदलली आहे," समर्थ म्हणाले. "तारेखाली घोडीवर एक बारीक रेशमाचा धागा असतो. तो जरी थोडा हलला, तरी तंबोऱ्याचा सूर बदलतो."
त्यांनी तार छेडली. आवाज आला, परंतु तो कोरडा आणि पोकळ होता.
मग त्यांनी तो धागा योग्य जागी आणला आणि पुन्हा तार छेडली. या वेळी आवाज दालनभर पसरला, भिंतींना लागून परत आला आणि हवेत रेंगाळला.
निखिल आश्चर्यचकित झाला. "एवढ्या लहान फरकाने?"
"हो, एवढ्याच फरकाने," समर्थ हसले आणि तंबोरा भिंतीशी ठेवला. "आज येणारी व्यक्ती पत्रिका आणत नाही."
"मग?"
"तो घराचा नकाशा आणत आहे," समर्थांनी नोंदवही उघडली. "आणि नोंदीत एकच वाक्य लिहिले आहे — 'मी जे विकतो, तेच माझ्याजवळ संपलंय.'"
निखिलने त्या वाक्याकडे पाहिले. "याचा अर्थ काय, गुरुजी?"
"मलाही तेच शोधायचे आहे," समर्थ म्हणाले. "पण एवढे निश्चित — जो व्यक्ती स्वतःची अडचण मानसिक असल्याचे सांगतो आणि सोबत घराचा नकाशा आणतो, त्याला या दोन गोष्टींमध्ये संबंध असल्याचा संशय आहे. आणि तो संशय बहुधा योग्य आहे."
बाहेर मार्गशीर्षाची पहाट होती. थंडी अजून तीव्र झाली नव्हती, पण हवेत स्वच्छ आणि कोरडा गारवा होता, ज्यामुळे मन ताजेतवाने वाटत होते. अजून उजाडले नव्हते, म्हणून दालनातील दिवा चालू होता.
दरवाजा वाजला.

---

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

✨ पोस्ट २ / भाग २ : प्रतीक सोनवणे

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

आत आलेली व्यक्ती अंदाजे अडतीस वर्षांची असावी. कपडे साधे पण नीटनेटके, एका हातात गुंडाळलेला नकाशा आणि खांद्यावर लॅपटॉपची बॅग. चेहरा बोलका आणि हुशार, परंतु डोळ्यांत एक वेगळे रिकामपण होते. तो थकलेला नव्हता; मात्र कोरडा वाटत होता.
"प्रतीक सोनवणे. जाहिरातींसाठी कल्पना विकतो. छोटा स्टुडिओ आहे, बारा माणसं."
"आणि ते वाक्य — 'मी जे विकतो तेच संपलंय'?"
प्रतीकने एक दीर्घ श्वास घेतला. "समर्थजी, सांगताना लाज वाटते, पण हे सत्य आहे. गेल्या दोन वर्षांत माझ्या मनात नवीन कल्पना आलेल्या नाहीत."
"काम थांबलंय?"
"नाही, आणि हेच अधिक चिंताजनक आहे," तो पुढे झुकला. "काम सुरू आहे, उत्पन्न येत आहे, ग्राहक समाधानी आहेत. परंतु मी जे देतो ते सर्व जुन्या कामांचे तुकडे आहेत. कौशल्य शिल्लक आहे, पण कल्पना संपल्या आहेत."
"म्हणजे नेमकं काय संपलं?"
प्रतीक क्षणभर शब्द शोधत राहिला. "तो क्षण आता संपला आहे. पूर्वी, दाढी करताना किंवा गाडीच्या सिग्नलला थांबताना, अचानक एखादी कल्पना सुचायची आणि मला खात्री वाटायची की ती यशस्वी होईल. गेल्या दोन वर्षांत असा क्षण एकदाही आला नाही. मी प्रयत्न करतोय, मेहनत घेतोय, रात्री जागतोय, पण तो क्षण येत नाही. जणू कुणीतरी नळ बंद केला आहे आणि तोटी कुठे आहे हेच समजत नाही."
"दोन वर्षं," समर्थांनी हळूच म्हटलं. "नेमकी दोन?"
"साधारण."
"त्या दोन वर्षांत काय बदललं?"
"खरं तर काहीच बदलले नाही. तेच काम, तीच माणसं, तीच बायको, तीच मुले." तो थोडा थांबला आणि गोंधळून हसला. "फक्त घर बदलले. आजोबांच्या जुन्या घरातून आम्ही नव्या फ्लॅटमध्ये गेलो. दोन वर्षे झाली. पण घराचा आणि मन:स्थितीचा काय संबंध?"
समर्थांनी त्या नकाशाकडे बघितलं, मग प्रतीककडे.
"तुम्हाला संबंध वाटत नसेल, तर तुम्ही नकाशा कशाला आणलात?"
प्रतीक निरुत्तर झाला.

---

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

✨ पोस्ट ३ / भाग ३ : नकाशा बोलत नाही, माणूस बोलतो

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

प्रतीकने नकाशा टेबलावर पसरला. तो नव्या इमारतीतील प्रशस्त फ्लॅटचा, इंटीरिअर डिझायनरने तयार केलेला सुबक आराखडा होता.
"माझी जन्मवेळ अचूक माहित नाही, त्यामुळे कुंडली—"
"आज कुंडली नकोच," समर्थ म्हणाले. "कुंडली माणसाचा नकाशा असते; हा घराचा आहे. आणि माणूस दिवसातले सोळा तास ज्या चौकटीत श्वास घेतो, ती चौकट त्याच्यावर काहीच परिणाम करत नाही — हे मला कधीच पटलं नाही."
त्यांनी नकाशाच्या कोपऱ्यावर बोट ठेवलं. तिथे आराखड्यावर असतो तसा उत्तर दिशेचा एक बारीक बाण छापलेला होता.
"चांगले केले, बिल्डरचा मूळ आराखडा आणला आहे. उत्तरेचा बाण दाखवला आहे. पण स्पष्ट सांगतो — मी या कागदावरच्या छापील बाणावर पूर्णपणे विसंबून तुमच्या घराची दिशा ठरवली, तर ते चुकीचे ठरेल. दिशा कागद सांगत नाही, ती घर सांगते. आणि घर तुमच्या अनुभवातून बोलते."
"म्हणजे?"
"दोन प्रश्न विचारतो. तुम्ही रोज तिथे राहता, त्यामुळे तुम्हीच अचूक सांगू शकता." समर्थ पुढे झुकले. "पहिला — सकाळचे पहिले कोवळे ऊन घरात कोणत्या भागात येते?"
प्रतीकने डोळे मिटून आठवले. "स्वयंपाकघराच्या पलीकडील कोपरा. सकाळी सातपर्यंत तिथे नैसर्गिक प्रकाश असतो. माझा मुलगा तिथेच बसून शाळेचा अभ्यास करतो, कारण दिवा लावण्याची गरज भासत नाही."
"आणि दुसरा — संध्याकाळी कोणती भिंत हाताला तापलेली वाटते? उन्हाळ्यात रात्री नऊ वाजता देखील जी भिंत गरम असते?"
प्रतीकने नकाशावर बोट ठेवले. "हॉलची ही बाजू. माझी पत्नी तिथे खूप गरम होत अशी नेहमी तक्रार करते. उन्हाळ्यात तिथे बसणे टाळते."
समर्थांनी मान हलवली आणि त्यांच्या डोळ्यांत समाधानाची झलक दिसली.
"तुमच्या दोन उत्तरांनी मला आवश्यक माहिती मिळाली. जिथे दिवसाचे पहिले ऊन येते तो ईशान्य भाग, आणि जी भिंत रात्रीपर्यंत उष्ण राहते ती नैऋत्य बाजू. आराखड्यावरचा बाण आणि तुमचे घर — दोन्ही एकच सांगत आहेत."
"आणि हे पक्कं?"
"साधारणपणे निश्चित. अंतिम निर्णयासाठी प्रत्यक्ष तुमच्या घरी जाऊन, होकायंत्रावर अंश मोजावे लागतील. कधी भिंती चार-पाच अंश फिरलेल्या असतात आणि त्यामुळे चित्र बदलते. पण एवढी साधारण माहिती कागदावरूनही मिळते. आणि तुमच्या घरात जे दिसते, तेही साधारण स्वरूपाचे आहे."
मग काही वेळ ते नकाशाकडे पाहत राहिले. निखिलला त्यांच्या चेहऱ्यावर ओळखीचा भाव दिसला — जेव्हा त्यांना काहीतरी सापडते, तेव्हा ते प्रथम शांत होतात.
"सोनवणे, एकच प्रश्न. तुमचं देवघर कुठे आहे?"
प्रतीकच्या कपाळावर आठी उमटली. "देवघर? समर्थजी, मी अडचण कल्पनांची सांगतोय."
"मला ऐकू आलं," समर्थ शांतपणे म्हणाले. "देवघर कुठे आहे?"
प्रतीकने नकाशावर बोट ठेवलं — हॉलच्या त्याच कोपऱ्यात, जिथे डिझायनरने भिंतीत एक देखणा कोनाडा केला होता. वरून लपवलेला दिवा, खाली संगमरवर.
"इथे. दारातून आत आलं की पहिल्यांदा हेच दिसतं. सगळे म्हणतात, किती सुंदर."
समर्थांनी काहीच भाष्य केलं नाही. फक्त हळूच विचारलं —
"हीच ती संध्याकाळी तापणारी भिंत, बरोबर?"
प्रतीक थबकला. त्याने नकाशाकडे बघितलं, मग समर्थांकडे. "हो... तीच."
"आणि देवांचं तोंड कुठे?"
"उत्तरेला. कोनाडा भिंतीत तसा बसला, म्हणून."
समर्थ काही क्षण गप्प बसले. मग त्यांनी एक वेगळाच प्रश्न विचारला — इतका वेगळा की प्रतीक चरकला.
"जुन्या घरात, आजोबांच्या घरात, देवघर कुठे होतं?"
आणि पहिल्यांदा प्रतीकच्या कोरड्या चेहऱ्यावर ओलावा आला.
"त्या घराच्या एका कोपऱ्यात लहानशी खोली होती. आजी तिला 'पहाटेची खोली' म्हणायची — कारण सूर्याचं पहिलं ऊन तिथेच पडायचं. लहानपणी मी तिथे बसून अभ्यास करायचो." तो थांबला, आणि हळू आवाजात म्हणाला, "खरं सांगू का — माझ्या पहिल्या चांगल्या कल्पना मला त्याच खोलीत सुचल्या. मला वाटायचं तो योगायोग आहे."
दालनात एक क्षण पूर्ण शांतता पसरली. भिंतीशी टेकवलेल्या तंबोऱ्याकडे समर्थांची नजर क्षणभर गेली, आणि परत आली.
"ती पहाटेची खोली कोणत्या दिशेला होती, आठवतंय?"
"नक्की नाही. पण सकाळचं ऊन यायचं, एवढं आठवतं."
"आलं," समर्थ हळूच म्हणाले. "आता तुमची अडचण मला दिसली."

---

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

✨ पोस्ट ४ / भाग ४ : घराच्या दोन टोकांची गोष्ट

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

"मला सांगा, समर्थजी," प्रतीक अधीर झाला.
समर्थांनी नकाशावर बोट ठेवले, त्या देखण्या कोनाड्यावर.
"आधी एक गैरसमज दूर करतो, नाहीतर पुढचं सगळं भीतीदायक वाटेल. देवघर ही संडासासारखी नकारात्मक गोष्ट नाही, की ती कुठे आहे यावरून घरावर संकट येईल. उलट, ते घरातील सर्वात निरुपद्रवी स्थान आहे. माझं पहिलं तत्त्व साधं आहे : देवघर घरात कुठेच नसण्यापेक्षा, कुठेतरी असणं नेहमीच चांगलं. फक्त दोन जागा टाळाव्यात."
"कोणत्या?"
समर्थांनी नकाशावर मधोमध बोट ठेवले. "पहिली, घराचं अगदी मध्य. याला ब्रह्मस्थान म्हणतात. ते मोकळं, रिकामं, हलकं ठेवायचं असतं; तिथे काहीच ठेवायचं नसतं. तुमच्या नकाशात ते सुदैवाने मोकळं आहे."
मग त्यांचं बोट त्या कोनाड्याकडे सरकलं.
"आणि दुसरी, नेमकी हीच. नैऋत्य. दक्षिण आणि पश्चिम यांच्यामधला कोपरा."
त्यांनी नकाशावर एक तिरपी रेघ ओढली, त्या तापणाऱ्या कोपऱ्यापासून थेट समोरच्या, सकाळचं ऊन येणाऱ्या कोपऱ्यापर्यंत.
"बघा. ही घराची कर्णरेषा. आणि तिच्या दोन टोकांना वास्तुशास्त्रातल्या दोन एकमेकींच्या पूर्ण विरुद्ध शक्ती बसलेल्या आहेत. एका टोकाला ईशान्य — जलतत्त्वाची, ईशाची दिशा. दुसऱ्या टोकाला नैऋत्य — पृथ्वीतत्त्वाची, आणि पितरांची दिशा."
"पितरांची?" प्रतीक किंचित चरकला.
"घाबरण्यासारखं काही नाही," समर्थ म्हणाले. "पितृस्थान वाईट नाही, ते पूज्य आहे. आपली मुळं, आपला वारसा, आपली घडण यांचं ते स्थान आहे. पण त्याचा स्वभाव मागे वळून बघण्याचा, साठवण्याचा आणि स्थिर राहण्याचा आहे. पृथ्वीतत्त्व म्हणजे वजन, टिकाव, जडपणा, जे धरून ठेवतं ते. दुपारनंतरचं तापलेलं ऊनही नेमकं याच कोपऱ्यावर पडतं, म्हणून तुमची ती भिंत रात्रीपर्यंत गरम राहते. ही जड, स्थिर ऊर्जा तिजोरीला, जड कपाटाला आणि ज्येष्ठांच्या शयनकक्षाला शोभते. ओझं पेलणं हेच त्या कोपऱ्याचं काम आहे."
"आणि ईशान्य?"
"त्याच्या नेमकी उलट. जलतत्त्व, जे वाहतं, झिरपतं, नवं आत घेतं.नव चैतन्य आणि नव विचारांची जागा. एका टोकाला घराचं वजन, दुसऱ्या टोकाला देव घराची जागा आहे." समर्थ थांबले. "आता समजून घ्या तुम्ही काय केलंत. तुम्ही देवघर थेट घराच्या सर्वात जड, मागे वळून बघणाऱ्या टोकावर नेलं. देव्हारा घरातील सर्वात हलकी, मोकळी आणि वर उचलणारी जागा असायला हवी.
प्रतीक त्या तिरप्या रेघेकडे बघत राहिला.
"आणखी एक," समर्थ म्हणाले. "देवांचं तोंड पश्चिमेकडे असावं, म्हणजे पूजेला बसणारा माणूस पूर्वेकडे, उगवत्या दिशेला तोंड करून बसतो. उत्तर किंवा दक्षिण तोंड टाळावं. तुमचे देव उत्तरेकडे बघत आहेत, म्हणजे तुम्ही रोज सकाळी दक्षिणेकडे तोंड करून हात जोडता. आणि नेमकं तेच टाळावं."

---

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

✨ पोस्ट ५ / भाग ५ : मग ईशान्येचाच आग्रह का?

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

प्रतीक थोडा वेळ गप्प बसला. मग त्याने तोच प्रश्न विचारला जो समर्थांना हवा होता.
"पण समर्थजी, तुम्हीच म्हणालात देवघर कुठेही चालतं. मग या एका दिशेचाच एवढा आग्रह का? देव तर सगळीकडे सारखाच, नाही?"
"हा प्रश्न विचारलात, म्हणून आता खरं उत्तर देता येईल," समर्थ हसले. आणि त्यांनी नकाशाच्या ईशान्य कोपऱ्यावर बोट ठेवलं.
"वास्तुशास्त्रात घराच्या प्रत्येक भागावर एका देवतेचा अंमल मानतात. या ईशान्य पट्ट्यात शिखी, पर्जन्य आणि आपवत्स या देवता येतात. आणि दिशेचं मूलतत्त्व जलतत्त्व. दिशेचं नावही तेच सांगतं — ईशान्य म्हणजे ईशाची, शिवाची दिशा."
"याचा जीवनाशी काय संबंध?"
"या देवतांचा स्वभाव आणि जलतत्त्व एकत्र घेतल्यावर या दिशेचं वैशिष्ट्य स्पष्ट होतं," समर्थ म्हणाले. "ही दिशा नव्या विचारांची, अंतःस्फूर्तीची, कल्पनाशक्तीची आणि बुद्धीच्या मोकळेपणाची कारक आहे. सकाळचा कोवळा, थंड, स्वच्छ प्रकाश इथूनच घरात शिरतो, जो डोक्यातली गुंगी उतरवतो आणि विचार स्वच्छ करतो. जड ओझं पेलणं हे नैऋत्येचं काम आहे, आणि काहीतरी नवं आत घेणं हे ईशान्येचं."
प्रतीक निश्चल ऐकत होता.
"आणि सर्वात महत्त्वाचं," समर्थ पुढे झुकले, "ही दिशा मनाला भौतिक गोंधळातून बाहेर काढते आणि शांत करते. म्हणून ध्यान आणि पूजेसाठी ही जागा उत्तम मानली जाते. रोज सकाळी माणूस पूजेच्या निमित्ताने काही मिनिटं इथे बसतो, आणि बसताना तो नकळत ग्रहणशील होतो. मन मोकळं होतं, आणि मोकळ्या मनातच नवं काहीतरी येतं. तुमच्या आजीच्या 'पहाटेच्या खोली'त तुम्हाला कल्पना सुचायच्या, तो योगायोग नव्हता, सोनवणे. ती खोली नेमकी याच कोपऱ्यात होती, हे मी पैज लावून सांगेन."
प्रतीकचा चेहरा पडला. "आणि आता माझ्या नव्या घरात त्या कोपऱ्यात काय आहे माहितीये?" तो हळू म्हणाला. "बूट ठेवायचं रॅक. आणि त्यावर जुन्या घरातलं जड लोखंडी कपाट — वापरात नसलेल्या ट्रंका, अडगळ. आणि तिथली खिडकी — बाहेर एसीचं युनिट बसवलंय, म्हणून ती आम्ही कायमची जाड पडद्याने झाकून टाकलीय."
समर्थांनी हळूच नकाशा गुंडाळला.
"तर मग चित्र पूर्ण झालं. तुम्ही घराचा सर्वात हलका कोपरा जड लोखंडाने आणि अडगळीने भरून, त्याची खिडकी झाकून टाकलीत, आणि सर्वात जड कोपऱ्यात देव नेऊन बसवलेत, तेही चुकीच्या तोंडाने. घर सुंदर दिसतंय, सोनवणे. पण त्याचे दोन कोपरे एकमेकांच्या जागी बसलेत. तुमचा 'काट्याचा क्षण' हरवला नाही, पण ज्या जागी तो यायचा, ती जागाच बंद केलीत."

---

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

✨ पोस्ट ६ / भाग ६ : चार गोष्टी, आणि प्रत्येकीमागचं का

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

"मग आता काय करू?"
"चार गोष्टी. आणि प्रत्येकीमागचं कारण सांगतो, कारण न कळता केलेला उपाय म्हणजे फक्त अंधश्रद्धेचा हप्ता."
समर्थांनी कागद ओढला.
"पहिली, देवघर ईशान्येला हलवा. मोठा कोनाडा किंवा महागडं काही नको. लाकडाचा एक साधा देव्हारा पुरे. तो पूर्वेच्या भिंतीशी ठेवा, देवांचं तोंड पश्चिमेकडे असू द्या, म्हणजे तुम्ही बसाल तेव्हा तुमचं तोंड पूर्वेकडे, उगवतीकडे असेल. का? कारण दिवसाची पहिली, सर्वात स्वच्छ ऊर्जा त्या दिशेने येते, आणि उगवतीकडे तोंड करून दिवसाची सुरुवात करावी ही या शास्त्राची सर्वात जुनी शिफारस आहे."
"दुसरी, ती झाकलेली खिडकी उघडा. रोज सकाळी निदान अर्धा तास. का? कारण त्या खिडकीतून जे येतं ते फक्त ऊन नाही — ती त्या कोपऱ्याची जिवंत जलतत्त्व-ऊर्जा आहे. झाकलेली खिडकी म्हणजे तोंडावर हात दाबलेला माणूस. एसीचं युनिट राहू द्या, पण पडदा दिवसा बाजूला करा."
"तिसरी, ते जड लोखंडी कपाट, बूट रॅक आणि अडगळ, हे सगळं ईशान्येतून काढा आणि नैऋत्येला ठेवा. का? कारण त्या जड सामानाला घालवायचं नाही, त्याला योग्य जागा द्यायची आहे. वजन पेलणं हेच नैऋत्येचं काम आहे. जे जिथे शोभतं तिथे गेलं की घर आपोआप सुरात येतं, तुमच्या तंबोऱ्यासारखं."
"आणि चौथी?"
समर्थांचा आवाज मृदू झाला. "ही उपाय म्हणून कमी, आणि सवय म्हणून जास्त आहे, पण खरं तर हीच सर्वात मोठी आहे. रोज सकाळी त्या नव्या देवघरासमोर दहा मिनिटं बसा. आरती म्हणा किंवा नुसते डोळे मिटून बसा, मला त्याचा आग्रह नाही. आणि तिथेच एक कोरी वही आणि पेन ठेवा."
"वही?" प्रतीक चमकला.
"होय. कारण ती दिशा तुम्हाला ग्रहणशील करेल, पण जे उतरेल ते फार अल्पायुषी असतं. दहा मिनिटांत विसरतं. तुमच्या पूर्वीच्या कल्पना गाडीच्या सिग्नलला सुचायच्या, कारण तेव्हा तुमचं डोकं रिकामं असायचं. आता ते रिकामं कधीच होत नाही, सतत भरलेलं, सतत धडपडणारं. मी तुम्हाला रोजची एक रिकामी दहा मिनिटं देतोय, आणि ती घराच्या ज्या कोपऱ्यात सर्वात नैसर्गिक आहे तिथे देतोय. तिथे जे सुचेल, ते लगेच वहीत लिहा. काट्याची वाट बघत बसू नका, त्याला रोज एक दार उघडं ठेवा."
प्रतीकने कागद घडी करून खिशात ठेवला. दारापाशी जाऊन तो थांबला.
"समर्थजी, एक शेवटचं. माझी बायको गेली दोन वर्षं त्या देवघरासमोर बसतच नाही. मी विचारलं तेव्हा म्हणाली, 'ते देवघर वाटतच नाही, फर्निचरसारखं वाटतं.' मी तिला हसलो होतो."
"तिने नकाशाशिवाय, दिशांच्या भाषेशिवाय ते ओळखलं," समर्थ म्हणाले. "घराचा सूर बिघडला, हे घरातल्या बाईला सर्वात आधी कळतं. आपण फक्त तिच्या वाक्याला दिशेचं नाव देतो."

---

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

✨ पोस्ट ७ / भाग ७ : निखिल आणि समर्थ यांची चर्चा

━━━━━━━━━━━━━━━━━━

प्रतीक गेल्यावर निखिल समर्थांजवळ आला,
"गुरुजी, पहिला प्रश्न, देव सर्वव्यापी आहे, असं आपणच म्हणतो. मग त्याला कोपरा कशाला? ईशान्येचा आग्रह म्हणजे देवाला घराच्या एका कोपऱ्यात बंद करणं नाही का?"
समर्थांनी खिडकीबाहेर बघितलं. सकाळचं ऊन आता अंगणात उतरत होतं.
"निखिल, ते ऊन बघ. ते सगळ्या अंगणावर सारखं पडलंय — कुठे कमी नाही, कुठे जास्त नाही. आता समज, मी एक भिंग घेतलं आणि ते या उन्हात धरलं. भिंगाखाली एका बिंदूवर तेच ऊन इतकं एकवटतं की तिथे कागद पेटतो. आता सांग — भिंगाने उन्हात काही भर घातली का?"
"नाही. ते उन्हाला फक्त एका बिंदूवर आणलं."
"तसंच. देवत्व घरभर पसरलेलं आहे, त्यात कमी-जास्त नाही. दिशा त्यात काही भर घालत नाही. ती फक्त भिंगाचं काम करते — पसरलेलं सगळीकडचं देवत्व माणसाच्या मनावर एका बिंदूत एकवटते, इतकं की तिथे काहीतरी पेटतं. आपण देवाला कोपऱ्यात बंद करत नाही, निखिल, आपण माणसाला त्या बिंदूवर आणतो, जिथे त्याला ते जाणवण्याची, पेटण्याची शक्यता सर्वात जास्त असते."
निखिलने मान डोलावली. "दुसरा प्रश्न, आणि हा जरा तिखट आहे. सोनवणेंना प्रशस्त फ्लॅट आहे, म्हणून त्यांना कोपरा निवडता आला. पण चाळीतल्या एका खोलीत राहणाऱ्या माणसाचं काय? भाड्याच्या जागेत, जिथे भिंतही स्वतःची नाही? हे शास्त्र फक्त ज्यांना जागा परवडते त्यांच्यासाठीच आहे का?"
समर्थांच्या चेहऱ्यावर गंभीर भाव आला.
"तू आज या शास्त्रावरचा सर्वात रास्त आक्षेप घेतलास. आणि उत्तर हे — शास्त्र सर्वोत्तम व्यवस्था सांगतं, ते अशक्य अट घालत नाही. एका खोलीच्या घरात देवघर त्या खोलीच्या ईशान्य कोपऱ्यातल्या एका फळीवर ठेवावं. एवढीही सोय नसेल, तर जिथे स्वच्छ आणि शांत जागा मिळेल तिथे. फक्त ती दोन टोकं टाळावी — घराचं मध्य आणि नैऋत्य. आणि हे विसरू नकोस — जिथे देवघर मुळी नाहीच, त्यापेक्षा चुकीच्या कोपऱ्यातलं देवघरही बरं. अपुरं पाळणारा माणूस, काहीच न पाळणाऱ्यापेक्षा नेहमीच पुढे असतो."
बाहेर उन्हाची पहिली तिरीप दालनात आली. निखिलने शेवटचा प्रश्न विचारला — आणि तो सर्वात धारदार होता.
"शेवटचं, गुरुजी. समजा सहा महिन्यांनी सोनवणे परत आले आणि म्हणाले, कल्पना परत सुचायला लागल्या. मग श्रेय कोणाचं? त्या दिशेचं, की रोज सकाळी दहा मिनिटं शांत बसण्याच्या नव्या सवयीचं? आणि जर ते सवयीचंच असेल — तर वास्तुशास्त्र म्हणजे माणसाला चांगली सवय लावण्याची एक गोंडस युक्ती आहे का?"
समर्थ काही वेळ काहीच बोलले नाहीत. मग त्यांनी टेबलावरचं ते छोटं होकायंत्र उचललं, आणि निखिलच्या हातात ठेवलं. काटा हलला, थरथरला, आणि उत्तरेला स्थिरावला.
"हे बघ. हा काटा तुला उत्तर दाखवतो. पण त्याने तुला उत्तरेकडे एक पाऊलही नेलं का?"
"नाही. चालायचं तर मलाच लागेल."
"तर मग सांग — प्रवाशाला रस्ता सापडला, तो होकायंत्रामुळे की त्याच्या पायांमुळे?"
निखिल हसला. "दोन्ही. होकायंत्राशिवाय पाय भरकटतात, आणि पायांशिवाय होकायंत्र नुसतं थरथरत राहतं."
"हेच उत्तर, निखिल. मी असा दावा करणार नाही की तो कोपरा नसता तर काहीच घडलं नसतं. पण त्याहून लहान दावाही करणार नाही. रचना सवयीला दिशा दाखवते — पण चालायचं माणसानेच असतं. गैरसोयीच्या जागी लावलेली उत्तम सवयही तीन आठवड्यांत मरते; आणि सोयीच्या जागी लावलेली साधी सवय वर्षानुवर्षं टिकते. शास्त्राने शतकानुशतकं फक्त एवढंच बघितलं — कोणतं काम घराच्या कोणत्या कोपऱ्यात नैसर्गिकरीत्या टिकतं. ते होकायंत्र आहे, निखिल. उत्तर दाखवणारं. पण पाऊल सोनवणेंचं."
ते उठले, आणि जाता जाता थांबले.
"आणि लक्षात ठेव — मी त्यांना दिलेला सर्वात मोठा उपाय कोपरा नव्हता. वही होती. कारण दिशा दार उघडून देते; पण उंबरठ्यावर येऊन थांबलेलं ते पाखरू ओंजळीत घ्यायला, हात मात्र माणसानेच पुढे करावा लागतो."
सूर्य आता पूर्ण वर आला होता. दालनाच्या ईशान्य कोपऱ्यातल्या जुन्या खिडकीतून एक सरळ प्रकाशाचा पट्टा जमिनीवर पडला होता — नेमका तिथे, जिथे कधीकाळी समर्थांच्या गुरूने त्यांचा पहिला ग्रंथ उघडला होता. निखिलने भिंतीकडे पाहिलं. आजवरच्या असंख्य कहाण्या शोषून घेतलेल्या त्या जुन्या चुन्यावर आता आणखी एका माणसाचा अदृश्य ठसा उमटला होता — कल्पना विकणाऱ्या एका माणसाचा, ज्याला कळलं की त्याची विहीर आटली नव्हती; त्याने ती स्वतःच्या हातांनी जड सामानाने झाकून टाकली होती. आणि जो आता ते झाकण उचलायला घरी परत निघाला होता.

•••❖••••••❖••••••❖••••••❖•••

टीप : - सदर कथा हि ज्योतिष वास्तुशात्र सल्लागार डॉ. अभय अगस्ते यांच्या “काळाचे संकेत” या कथा संग्रहातील आहे, ***कथा आवडल्यास वेगवेळ्या ग्रुप मध्ये किंवा आपल्या नातेवाईकांना, मित्रमंडळींना लेखकाच्या नावासह जरूर शेअर करा**  या कथेतील सर्व पात्र हे काल्पनिक आहेत, काही साम्य आढळ्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा