जात्याच्या दोन तळी
कथा : जात्याच्या दोन तळी
— "दोष तिच्यात आहे" हे एकच वाक्य घेऊन, एकाच घरातून, एकाच वेळी आलेल्या सासू-सुना, आणि एकाच टेबलावर शेजारी ठेवलेल्या त्यांच्या दोन कुंडल्यांनी उलगडलेलं रहस्य
भाग १ : एका रिक्षातून, दोन दिशांनी
कार्तिकातली एक निवळशंख सकाळ.
निखिल देशमुख खिडकीपाशी उभे होते, तेव्हा फाटकासमोर एक रिक्षा थांबली — आणि त्यातून जे दृश्य उतरलं, ते बघून त्यांना हसू आवरेना.
रिक्षातून दोन बायका उतरल्या — एक साठीची, एक तिशीची. दोघी एकाच रिक्षातून आल्या होत्या — म्हणजे एकाच घरातून निघाल्या होत्या. पण उतरल्याक्षणी दोघी अशा वेगवेगळ्या दिशांनी चालू लागल्या, जणू एकमेकींना ओळखतच नाहीत. एक फाटकाच्या डाव्या बाजूने आत आली, दुसरी उजव्या. एकीने पदर नीट केला, दुसरीने ओढणी. आणि जिन्यावर दोघींची अशी चढाओढ लागली, की आधी आत कोण पोचणार — जणू जी आधी पोचेल, तिची बाजू खरी ठरणार होती.
दोघी जवळजवळ एकाच वेळी दालनात शिरल्या — आणि दोन टोकांच्या खुर्च्यांवर, मधे एक रिकामी खुर्ची सोडून, बसल्या. ती मधली रिकामी खुर्ची म्हणजे जणू त्यांच्यामधली दहा वर्षांची दरी होती.
"बोला," समर्थ शांतपणे म्हणाले.
आणि दोघी एकाच वेळी बोलू लागल्या —
"समर्थजी, माझ्या सुनेला जरा —"
"समर्थजी, माझ्या सासूबाईंना जरा —"
दोघी थांबल्या. एकमेकींकडे एक जळजळीत कटाक्ष टाकला. मग सासूबाई — त्यांचा आवाज मोठा असल्याने — पुढे सरसावल्या.
"समर्थजी, मी शकुंतला जाधव. ही माझी सून — प्रिया. दहा वर्षं झाली हिला घरात येऊन. आणि दहा वर्षं आमच्या घरात रोज महाभारत. मी म्हणते पूर्व, ही म्हणते पश्चिम. मी म्हणते मीठ कमी, ही म्हणते बरोबरच आहे. समर्थजी, मला ज्योतिषातलं कळत नाही, पण एवढं नक्की — हिच्या कुंडलीतच काहीतरी दोष आहे. तो बघा, आणि उपाय सांगा. म्हणजे मंगळ बिंगळ असेल, तर शांती करू."
प्रियाने शांतपणे, पण धारदार आवाजात उत्तर दिलं — "समर्थजी, मीही तेच म्हणते. फक्त कुंडली सासूबाईंची बघा. कारण या घरात भांडण मी नाही करत — भांडण 'होतं'. मी फक्त उत्तर देते. आणि हो — माझ्या कुंडलीत मंगळ आहे, हे लग्नाआधीच बघितलं होतं, आणि शांतीही झाली होती. तेव्हा आता जो काही ग्रह उरलाय, तो पलीकडच्या खुर्चीत बसलाय."
"ऐकलंत?" शकुंतलाबाई निखिलकडे बघत म्हणाल्या. "ही जीभ! या जिभेला कुठला ग्रह लागलाय, तेही बघा जरा!"
निखिल हसू दाबत होते. पण समर्थांच्या चेहऱ्यावर मात्र एक शांत, मिश्किल आणि त्याच वेळी खोल समजूतदार भाव होता. ते हळूच निखिलकडे वळून पुटपुटले — "निखिल, बघ. दोघी एकाच रिक्षाने आल्या, एकाच घरात राहतात, एकाच माणसावर — एकीचा मुलगा, एकीचा नवरा — दोघी जीव लावतात. आणि तरी दोघींना वाटतंय, दोष दुसरीच्या कुंडलीत आहे. आज दोन कुंडल्या एकाच टेबलावर ठेवायच्या — आणि बघायचं, आकाश काय म्हणतंय."
भाग २ : तक्रारींची जुगलबंदी
"आधी दोघींच्या तक्रारी ऐकतो," समर्थ म्हणाले. "पण एका अटीवर — एकीने बोलताना दुसरीने मधे बोलायचं नाही."
"हे हिला जमणार नाही," दोघी पुन्हा एकाच वेळी म्हणाल्या — आणि मग स्वतःच वरमल्या.
शकुंतलाबाईंनी सुरुवात केली. "समर्थजी, मी काही खाष्ट सासू नाही. मी हिला मुलीसारखं वागवायचं ठरवलं होतं. पण ही ऐकतच नाही. मी चाळीस वर्षं संसार केलाय — मला अनुभव आहे. मी सांगते, दिवाळीचा फराळ असा करावा — ही म्हणते, 'आता ऑनलाइन मागवतात.' मी म्हणते, पोराला — माझ्या नातवाला — सकाळी लवकर उठवावं; ही म्हणते, 'त्याची झोप पूर्ण होऊ द्या.' अहो, मी माझ्या मुलाला असंच वाढवलं, आणि तो इंजिनिअर झाला ना? पण नाही — हिला माझा प्रत्येक शब्द म्हणजे जुनाट, बुरसटलेला वाटतो. मी बोलले की हिचा चेहरा असा होतो, जसं मी हिच्या स्वातंत्र्यावरच घाला घातला."
प्रियाची मूठ घट्ट झाली होती, पण ती थांबली — अट पाळत. मग तिची पाळी आली.
"समर्थजी, आता माझं ऐका. मी नोकरी करते. सकाळी सहाला उठते, डबे करते, मुलाला आवरते, ऑफिस गाठते, संध्याकाळी परत घर. आणि या सगळ्यात, प्रत्येक गोष्टीवर एक टिप्पणी ठरलेली — 'आमच्या वेळी असं नव्हतं.' भाजीत मीठ कमी झालं — आमच्या वेळी असं नव्हतं. मुलगा मोबाईल बघतो — आमच्या वेळी असं नव्हतं. अहो, आमच्या वेळी, आमच्या वेळी — मग मी काय करू? मी त्यांच्या वेळेत जन्मायला हवं होतं का?" तिचा आवाज कापला — आणि त्या कापण्यात, पहिल्यांदा, रागाखालचं दुखणं डोकावलं. "आणि सर्वांत जास्त लागतं ते हे, समर्थजी — मी कितीही केलं, तरी 'छान केलंस' हे दोन शब्द या घरात मला दहा वर्षांत ऐकू आले नाहीत."
क्षणभर शांतता पसरली. शकुंतलाबाईंनी तोंड उघडलं — काहीतरी तिखट बोलायला; पण त्यांच्या डोळ्यांत एक क्षणिक चलबिचल दिसली, आणि त्या गप्प बसल्या.
"आणि तुम्हाला, शकुंतलाबाई?" समर्थांनी हळूच विचारलं. "तुम्हाला काय ऐकू आलं नाही, दहा वर्षांत?"
शकुंतलाबाई क्षणभर गोंधळल्या — हा प्रश्न त्यांना अपेक्षित नव्हता. मग त्या हळू आवाजात, जवळजवळ नकळत, म्हणाल्या — "'आई, तुम्ही सांगा ना' — हे. माझ्या मुलाच्या संसारात, मला कुणी काही विचारतच नाही, समर्थजी. चाळीस वर्षं मी ते घर चालवलं. आणि आता त्याच घरात मी फक्त... एक जुनं कपाट झालेय. जागा अडवणारं."
दालनात एक वेगळीच शांतता पसरली. दोन तक्रारींच्या ढिगाऱ्याखालून, दोन दुखणी बाहेर आली होती — आणि ती विलक्षण सारखी होती.
"दोघींच्या कुंडल्या द्या," समर्थ म्हणाले.
भाग ३ : एकाच टेबलावर
दोघींनी आपापल्या कुंडल्या दिल्या — आणि देतानाही, प्रत्येकीने आपली कुंडली टेबलाच्या आपापल्या टोकाला ठेवली.
समर्थांनी शांतपणे दोन्ही कुंडल्या उचलल्या, आणि टेबलाच्या मधोमध, शेजारी शेजारी ठेवल्या. ते बराच वेळ दोन्हींवर आळीपाळीने झुकत राहिले — एकीचा चंद्र, दुसरीचा चंद्र; एकीचा मंगळ, दुसरीचा शनी; एकीचे भाव-कस्प, दुसरीचे. आणि बघता बघता, त्यांच्या चेहऱ्यावर आधी एक मिश्किल हसू, आणि मग एक खोल, शांत विस्मय उमटत गेला.
अखेर त्यांनी मान वर केली — आणि ते हसले.
"का हसताय, समर्थजी?" शकुंतलाबाईंनी संशयाने विचारलं. "हिच्या कुंडलीत काहीतरी भयंकर सापडलं ना? मला माहीतच होतं!"
"सापडलं खरं," समर्थ म्हणाले, "पण भयंकर नाही — भलतंच काहीतरी सापडलं. सांगण्याआधी, एक गोष्ट सांगतो. दोघी ऐका."
ते किंचित मागे टेकले.
"माझ्या लहानपणी, आमच्या घरी एक जुनं जातं होतं — दगडी. रोज पहाटे आजी त्यावर दळण दळायची. आणि एकदा, लहानपणीच्या कुतूहलाने, मी आजीला विचारलं — 'आजी, या जात्याच्या दोन तळी सारख्याच का नाहीत? एक वर फिरते, एक खाली गप्प बसते. आणि दोघी सारख्या एकमेकींवर घासतात — त्या झिजत नाहीत का?' आजी हसली, आणि म्हणाली — 'बाळा, या दोघींचं भांडण दिसतं तुला, पण गुपित दिसत नाही. वरची तळी फिरते, म्हणून दाणा भरडला जातो; खालची स्थिर राहते, म्हणून दाणा सांडत नाही. वरचीला वाटतं, खालची अडून बसलीये; खालचीला वाटतं, वरची आपल्याला झिजवतेय. पण खरं सांगू? — पीठ या दोघींच्या घासण्यातूनच पडतं. आणि यातली एक तळी काढून टाक — जातं थांबलं. फिरणारी एकटी फिरत राहील, पण दळण होणार नाही; स्थिर एकटी बसून राहील, पण पोट भरणार नाही. घर चालतं ते दोघींच्या त्या रोजच्या घासण्यावर.'"
दोघी ऐकत होत्या — आणि दोघींनाही, नकळत, हे कुठे चाललंय याचा अंदाज येऊ लागला होता.
"शकुंतलाबाई, प्रिया," समर्थ म्हणाले, आणि त्यांनी दोन्ही कुंडल्यांवरून हात फिरवला. "मी आत्ता तुमच्या दोन कुंडल्या शेजारी ठेवून बघितल्या. आणि मला जे सापडलं, ते ऐकायला दोघी तयार आहात का? कारण ते तुमच्या दोघींच्याही अपेक्षेच्या अगदी उलट आहे."
भाग ४ : उलटा कौल
"बोला," दोघी — यावेळीही एकदमच — म्हणाल्या.
"तर ऐका," समर्थ म्हणाले. "शकुंतलाबाई — तुमचा चंद्र, म्हणजे तुमचं मन, मंगळाच्या साथीत आहे. मंगळ म्हणजे आग — स्पष्ट, थेट, तिखट. तुमच्या मनात जे येतं, ते त्याच क्षणी जिभेवर येतं. तुम्ही मनात काही साठवूच शकत नाही — राग आला की बोलून मोकळ्या, आणि पुढच्या क्षणी विसरूनही जाता. खरं ना?"
"अगदी खरं!" शकुंतलाबाई म्हणाल्या. "मी बोलते फाडफाड, पण मनात काही ठेवत नाही!"
"आणि प्रिया," समर्थ वळले, "तुझा चंद्र शनीच्या साथीत. शनी म्हणजे खोल विहीर — शांत, संथ, पण तळ न दिसणारी. तुझ्या मनात जे येतं, ते जिभेवर येत नाही — ते आत उतरतं, साठतं, आणि वर्षानुवर्षं टिकतं. तू भांडत नाहीस — तू लक्षात ठेवतेस. सासूबाईंचं दहा वर्षांपूर्वीचं एखादं वाक्यही तुला आज जसंच्या तसं आठवत असेल. खरं ना?"
प्रिया चमकली. "तारखेसकट आठवतं, समर्थजी."
"आता गंमत बघा," समर्थ म्हणाले, आणि पुढे झुकले. "एक मन आगीचं, एक मन विहिरीचं. आग म्हणते — 'ही विहीर अशी थंड, गप्प का? हिच्या मनात नक्की कपट आहे.' विहीर म्हणते — 'ही आग अशी भडकते का? हिला माझी किंमतच नाही.' दोघी एकमेकींना दोष देतात — पण खरं तर दोघी फक्त वेगळ्या घडणीच्या आहेत, दोषी नाहीत. आगीला विहिरीची भाषा येत नाही, विहिरीला आगीची. तुमचं दहा वर्षांचं भांडण, हे स्वभावदोषाचं नाही — ते दोन वेगळ्या भाषा बोलणाऱ्या मनांचं आहे, ज्यांना मधे दुभाषीच मिळाला नाही."
दोघी स्तब्ध ऐकत होत्या.
"पण खरा धक्का पुढे आहे," समर्थ म्हणाले, आणि त्यांचा स्वर गहिरा झाला. "मी दोन्ही कुंडल्या शेजारी ठेवून एक गोष्ट तपासली — जी सहसा विवाहाच्या वेळी वधू-वराची तपासतात, पण मी आज सासू-सुनेची तपासली. आणि निकाल ऐका — शकुंतलाबाई, तुमच्या कुंडलीत जो भाग उणा आहे — नेमक्या त्याच जागी प्रियाची कुंडली भरलेली आहे. तुमचा जो व्यवस्थापनाचा, हिशेबाचा, नव्या जगाशी जुळवून घेण्याचा भाव कमकुवत — तिथे प्रियाचे ग्रह बळकट उभे आहेत. आणि प्रिया — तुझ्या कुंडलीत जो भाग उणा — घराच्या परंपरेचा, माणसं बांधून ठेवण्याचा, अडीअडचणीला धीर देण्याचा — नेमक्या त्याच जागी शकुंतलाबाईंचे ग्रह भरलेले आहेत. या दोन कुंडल्या एकमेकींच्या विरोधात नाहीत — या एकमेकींच्या उणिवा भरून काढणाऱ्या आहेत. जात्याच्या दोन तळींसारख्या — एक फिरणारी, एक स्थिर; आणि पीठ दोघींमधून."
"म्हणजे?" शकुंतलाबाईंचा आवाज पहिल्यांदा खाली आला होता.
"म्हणजे, शकुंतलाबाई," समर्थ हळुवारपणे म्हणाले, "आकाशाने तुम्हा दोघींना एकमेकींच्या विरुद्ध नाही — एकमेकींच्या जोडीला घडवलंय. ग्रह जुळलेले आहेत. फक्त एक प्रश्न उरतो —" ते थांबले, आणि दोघींकडे आळीपाळीने बघत म्हणाले — "ग्रह जुळलेत; मनं जुळायला तयार आहेत का?"
भाग ५ : दोन उदाहरणं
दोघी बराच वेळ काहीच बोलल्या नाहीत. मग प्रियाने, थोड्या अविश्वासाने, विचारलं — "पण समर्थजी, हे नुसतं कुंडलीत असेल. प्रत्यक्षात तर आम्ही रोज भांडतो. हे 'पूरक' वगैरे प्रत्यक्षात कुठे दिसतं?"
"दिसतं — तुम्हीच बघितलं नाहीत," समर्थ हसले. "मी दाखवतो. शकुंतलाबाई, एक आठवा — गेल्या दिवाळीत, किंवा कधीही — असा एखादा प्रसंग, जेव्हा घरावर खरंच मोठं संकट आलं होतं. काय झालं होतं तेव्हा?"
शकुंतलाबाई आठवू लागल्या. "मागच्या वर्षी... माझ्या मुलाला — हिच्या नवऱ्याला — दवाखान्यात ठेवावं लागलं होतं. आठ दिवस."
"आणि तेव्हा घरात भांडण झालं होतं?"
दोघी एकमेकींकडे बघत राहिल्या. आणि हळूहळू, दोघींच्याही चेहऱ्यावर एक विचित्र ओळख उमटली.
"नाही..." प्रिया हळूच म्हणाली. "तेव्हा... तेव्हा सासूबाईंनी घर सांभाळलं. मुलाला शाळेत पाठवणं, स्वयंपाक, येणारे-जाणारे — सगळं त्या बघत होत्या. आणि मी दवाखाना, डॉक्टर, विमा, ऑफिसमधून रजा — ते सगळं बघत होते. आठ दिवस आम्ही एकदाही भांडलो नाही."
"एवढंच नाही," शकुंतलाबाई पुटपुटल्या, "त्या आठ दिवसांत घर इतकं... इतकं व्यवस्थित चाललं होतं, जितकं एरवी कधीच चालत नाही."
"बघितलंत?" समर्थ म्हणाले, आणि त्यांच्या डोळ्यांत एक चमक होती. "संकटाच्या आठ दिवसांत तुमचं जातं पूर्ण वेगाने फिरलं — कारण त्या आठ दिवसांत तुम्ही 'कोण मोठं' हा प्रश्न बाजूला ठेवलात, आणि प्रत्येकीने आपापल्या तळीचं काम केलं. एकीने घराला स्थिरता दिली, एकीने बाहेरच्या जगाशी झुंज दिली. आणि पीठ पडलं — घर तरलं. तुमचं पूरकपण कुंडलीत नुसतं लिहिलेलं नाही, बायांनो — ते तुमच्या घरात एकदा प्रत्यक्ष घडूनही गेलंय. फक्त संकट सरल्यावर, तुम्ही पुन्हा 'कोणाची तळी श्रेष्ठ' या भांडणाकडे परत गेलात."
दोघी खाली बघत होत्या.
"आणि आता रोजचं एक उदाहरण," समर्थ पुढे म्हणाले. "प्रिया, तू म्हणालीस — फराळ ऑनलाइन मागवावा; सासूबाई म्हणतात — घरी करावा. आता खरं उत्तर काय, माहितेय? — सासूबाईंची चव आणि तुझी सोय, दोन्ही एकत्र. सासूबाईंच्या हाताखाली, त्यांच्या कृतीने, पण तुझ्या नियोजनाने — अर्धा फराळ घरी, अर्धा बाहेरून. पण हे उत्तर तुम्हाला दिसत नाही — कारण तुम्ही दोघी 'माझं बरोबर' सिद्ध करण्यात गुंतलेल्या असता. अहंकार हा असा पडदा आहे, बायांनो — तो समोरच्या माणसाचा चेहरा झाकत नाही; तो उत्तराचा चेहरा झाकतो."
भाग ६ : मधली खुर्ची
शकुंतलाबाई बराच वेळ शांत होत्या. मग त्यांनी, त्यांच्या स्वभावाला न शोभणाऱ्या हळू आवाजात, विचारलं — "समर्थजी... मग आता उपाय काय? शांती करायची का कसली? कुठला खडा घालायचा?"
समर्थ मनापासून हसले. "शकुंतलाबाई, तुमच्या घराला ग्रहशांतीची गरज नाही — कारण ग्रह भांडतच नाहीयेत; भांडताय तुम्ही दोघी. आणि खडा घालायचाच असेल, तर तो बोटात नाही — जिभेवर घालावा लागेल, आणि तोही दोघींच्या." — यावर प्रियाला हसू फुटलं, आणि ते बघून शकुंतलाबाईंनाही. दहा वर्षांत, कदाचित पहिल्यांदा, दोघी एकाच गोष्टीला एकाच वेळी हसल्या होत्या.
"उपाय तीन आहेत — आणि दोघींना मिळून आहेत," समर्थ म्हणाले.
"पहिला : आठवड्यातून एकदा, फक्त पंधरा मिनिटं, दोघींनी एकत्र बसायचं — तक्रारीसाठी नाही; प्रत्येकीने दुसरीला एकच प्रश्न विचारायचा — 'या आठवड्यात मी तुला कुठे दुखावलं?' आणि उत्तर फक्त ऐकायचं — सफाई द्यायची नाही, प्रतिवाद करायचा नाही. फक्त ऐकायचं. कारण तुमच्या घरात बोलणं भरपूर आहे — ऐकणं शून्य. आग विहिरीचं ऐकत नाही, विहीर आगीचं. हा पंधरा मिनिटांचा दुभाषी-तास सुरू करा."
"दुसरा : कामांची अदलाबदल नाही — वाटणी करा, आणि ती कुंडलीप्रमाणे करा. शकुंतलाबाई — घराचं अंतरंग, परंपरा, नातेवाईक, नातवाचे संस्कार — हे तुमचं क्षेत्र; तिथे प्रियाने ढवळाढवळ करायची नाही, फक्त शिकायचं. आणि प्रिया — घराचं बाहेरचं जग, हिशेब, नियोजन, नव्या पद्धती — हे तुझं क्षेत्र; तिथे सासूबाईंनी 'आमच्या वेळी' म्हणायचं नाही, फक्त विश्वास टाकायचा. जात्याच्या तळींनी एकमेकींची जागा घ्यायची नसते — प्रत्येकीने आपापली फिरत राहायचं असतं."
"आणि तिसरा," समर्थ म्हणाले, आणि त्यांचा स्वर मृदू झाला, "हा सर्वांत छोटा, पण सर्वांत कठीण. रोज, दिवसातून एकदा तरी, प्रत्येकीने दुसरीला ते दोन शब्द द्यायचे, जे दोघीही दहा वर्षं उपाशी आहात. प्रिया — तू सासूबाईंना 'आई, तुम्ही सांगा ना' हे विचारायचं; रोज एका तरी गोष्टीत. आणि शकुंतलाबाई — तुम्ही प्रियाला 'छान केलंस' म्हणायचं; रोज एका तरी गोष्टीसाठी. दोघींनी माना डोलावल्या तरच सांगतो पुढचं —" दोघींनी, संकोचत, माना डोलावल्या. "— आणि हे करताना खोटं वाटेल, नाटकी वाटेल, सुरुवातीला जड जाईल. करत राहा. कारण भावना नेहमी शब्दांच्या आधी येते असं नाही, बायांनो — कधी कधी शब्द आधी पेरावे लागतात, आणि भावना मागून उगवते."
निघताना एक गंमत झाली. दोघी उठल्या, आणि जाताना — नकळत — दोघी त्या मधल्या रिकाम्या खुर्चीच्या दोन बाजूंनी नाही, तर एकाच बाजूने, एकमेकींच्या मागोमाग चालत गेल्या. आणि दारापाशी शकुंतलाबाई थांबल्या, वळल्या, आणि म्हणाल्या — "समर्थजी, रिक्षा एकच आहे. आता... आता बसू दोघी एकाच बाजूने." प्रिया यावर हसली — आणि त्या हसण्यात, दहा वर्षांत पहिल्यांदा, तिखटपणा नव्हता.
भाग ७ : निखिल आणि समर्थ यांची चर्चा
दोघी गेल्यावर दालनात एक हलकीफुलकी, पण विचारात टाकणारी शांतता उरली. निखिल बराच वेळ हसत होते — आणि मग हळूहळू गंभीर झाले.
"गुरुजी," ते म्हणाले, "आज हसता हसता एक गोष्ट मनात रुतली. दोघींच्या कुंडल्या एकमेकींना पूरक होत्या — हे तुम्ही दाखवलंत, आणि ते खरंही होतं. पण मला प्रश्न पडतो — समजा त्या पूरक नसत्या तर? समजा दोन कुंडल्या खरोखरच एकमेकींना छेदणाऱ्या, टोकाच्या विरोधी निघाल्या असत्या — तर तुम्ही काय सांगितलं असतं? 'तुमचं जमणारच नाही' असं? म्हणजे — जिथे ग्रह जुळत नाहीत, तिथे नातं सोडून द्यायचं का?"
समर्थ हसले. "निखिल, फार महत्त्वाचा प्रश्न — आणि उत्तर ऐक. दोन कुंडल्या 'पूरक' असणं ही देणगी असते; पण त्या 'विरोधी' असणं हा शाप नसतो — ती फक्त अधिक कष्टाची वाट असते. पूरक कुंडल्यांचं नातं म्हणजे उताराचा रस्ता — थोड्या प्रयत्नात गाडी पुढे जाते. विरोधी कुंडल्यांचं नातं म्हणजे चढाचा रस्ता — तिथे जास्त जोर लावावा लागतो, जास्त संयम, जास्त जाणीवपूर्वक समजूत. पण चढाचा रस्ता 'बंद रस्ता' नसतो, निखिल. आणि गंमत अशी — चढ चढून वर पोचलेल्यांचं नातं, उतारावरून सहज आलेल्यांपेक्षा, अनेकदा जास्त घट्ट असतं; कारण ते कमावलेलं असतं. ज्योतिष्याने कुंडल्या बघून 'हे जमेल' किंवा 'हे जमणार नाही' असा निकाल द्यायचा नसतो — 'हा रस्ता उताराचा आहे' की 'चढाचा आहे' एवढं सांगायचं असतं. चालायचं की नाही, हे माणसं ठरवतात."
निखिलनी मान डोलावली. "गुरुजी, दुसरं. आज दोघींचं खरं दुखणं तक्रारींखाली लपलं होतं — एकीला 'छान केलंस' हवं होतं, दुसरीला 'तुम्ही सांगा ना.' आणि गंमत म्हणजे, दोघींचं दुखणं एकच होतं — दखल घेतली जाण्याची भूक. मग मला प्रश्न पडतो — माणसं आपली खरी भूक सरळ का सांगत नाहीत? 'मला तुझ्याकडून कौतुक हवंय' हे एक वाक्य बोलण्याऐवजी, माणसं दहा वर्षं मिठावरून आणि फराळावरून का भांडत राहतात?"
समर्थ म्हणाले — "कारण, निखिल, खरी भूक सांगणं म्हणजे स्वतःची एक नाजूक जागा उघडी करणं — आणि ती उघडी केल्यावर समोरच्याने ती नाकारली, तर होणारी जखम फार खोल असते. 'मला तुझं कौतुक हवंय' असं म्हणून समोरच्याने खांदे उडवले, तर? — ती कल्पनाच माणसाला असह्य होते. म्हणून माणूस एक सुरक्षित वाट शोधतो — तो खऱ्या भुकेऐवजी छोट्या तक्रारी करतो. मिठावरून भांडणं सोपं असतं, निखिल — कारण मिठाची तक्रार नाकारली गेली तरी काळजाला जखम होत नाही. म्हणून घराघरांतली बहुतेक भांडणं ही वरून क्षुल्लक आणि आतून खोल असतात — ती मिठाबद्दल नसतातच; ती 'माझी दखल घे' या न-बोललेल्या आर्त हाकेबद्दल असतात. आणि म्हणून शहाण्या माणसाने — आणि ज्योतिष्यानेही — भांडणाचा विषय ऐकू नये; भांडणाच्या तळाशी ऐकावं. विषय नेहमी मीठ असतो; तळाशी नेहमी भूक असते."
निखिल ने पुढचा प्रश्न विचारला.
"गुरुजी, शेवटचं. आज तुम्ही म्हणालात — 'ग्रह जुळलेत; मनं जुळायला तयार आहेत का?' हे वाक्य मला दिवसभर पुरणार आहे. पण त्यातून एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो — जर ग्रह जुळूनही मनं जुळायची राहू शकतात, आणि ग्रह न जुळताही माणसं सुखी होऊ शकतात... तर मग शेवटी नातं टिकवतं कोण? ग्रह की माणसं? आणि जर उत्तर 'माणसं' असेल — तर मग कुंडल्या जुळवण्याच्या या अख्ख्या परंपरेचा अर्थ काय उरतो?"
समर्थ अत्यंत हळुवारपणे म्हणाले —"निखिल, ऐक. नातं टिकवतात माणसंच — ग्रह नाहीत. हे मी स्पष्ट, निःसंदिग्ध सांगतो. मग कुंडल्या जुळवायच्या कशाला? — याचं उत्तर आजच्या दोघींनीच दिलंय, बघ. आज मी त्यांना काय दिलं? मी त्यांचे ग्रह बदलले नाहीत, त्यांचं घर बदललं नाही, त्यांच्या सवयी बदलल्या नाहीत. मी त्यांना फक्त एक गोष्ट दिली — नवी नजर. काल संध्याकाळपर्यंत त्या एकमेकींकडे 'माझी शत्रू' म्हणून बघत होत्या; आज सकाळपासून त्या एकमेकींकडे 'माझी जोड-तळी' म्हणून बघतील. माणसं तीच, घर तेच, ग्रह तेच — बदलली फक्त नजर. आणि नजर बदलली, की वागणं बदलतं; वागणं बदललं, की नातं बदलतं."
"म्हणजे कुंडली-जुळवणी हे नजर देण्याचं साधन?"
"नेमकं तेच, निखिल," समर्थ म्हणाले, आणि वळून त्याच्या डोळ्यांत बघत म्हणाले. "कुंडल्या जुळवणं म्हणजे भविष्याची हमी विकत घेणं नव्हे — ते दोन माणसांना एकमेकांच्या घडणीचा नकाशा देणं आहे. 'हा असा का वागतो' या प्रश्नाचं उत्तर जिथे मिळतं, तिथे 'हा मुद्दाम असा वागतो' हा आरोप गळून पडतो — आणि आरोप गळाला, की क्षमेला जागा होते. आजच्या दोघी बघ — प्रियाला आजवर वाटायचं, सासू मुद्दाम टोचून बोलतात; आज तिला कळलं, तो त्यांच्या चंद्र-मंगळाचा स्वभाव आहे — आग आहे ती, कपट नाही. आणि सासूबाईंना वाटायचं, सून मुद्दाम अबोला धरते; आज त्यांना कळलं, ती तिची चंद्र-शनीची विहीर आहे — खोली आहे ती, कट नाही. ग्रहांनी मनं जुळवली नाहीत, निखिल — ग्रहांनी फक्त गैरसमजाचं ओझं उतरवलं. मनं जुळवायचं काम आता त्या दोघी करतील — रोजच्या पंधरा मिनिटांनी, रोजच्या दोन शब्दांनी. ग्रह जातं घडवतात, निखिल — पण दळण दळायला, हात माणसाचाच लागतो. आणि ज्या घरात दोन्ही तळी 'कोण श्रेष्ठ' हे भांडण सोडून आपापल्या जागी आनंदाने फिरतात — त्या घरात पीठही पडतं, आणि जात्यावरच्या ओवीसारखं, भांडणाचंही गाणं होऊन जातं."
निखिलनी हात जोडले. त्यांच्या डोळ्यांत एक खोल, हसरी समजूत होती. "गुरुजी, आज मला दोन कुंडल्यांचं पूरकपण कसं बघतात ते कळलं. पण त्याहून मोठं हे कळलं की विरोधी कुंडल्या म्हणजे बंद रस्ता नव्हे, चढाचा रस्ता; की भांडणाचा विषय नेहमी मीठ असतो आणि तळाशी नेहमी दखलेची भूक; आणि सर्वांत खोल — ग्रह नजर देतात, गैरसमजाचं ओझं उतरवतात; पण मनं जुळवायचं दळण, अखेर, माणसांच्याच हातांनी दळावं लागतं."
समर्थ खिडकीबाहेर बघत राहिले. खाली, रस्त्यावर, ती रिक्षा निघत होती — आणि निखिलनी बघितलं : यावेळी दोघी एकाच बाजूने, शेजारी शेजारी बसल्या होत्या. रिक्षा वळणावर दिसेनाशी होईपर्यंत, आतून, दोघींच्या — भांडल्यासारख्या, पण आता वेगळ्याच सुरातल्या — बोलण्याचा अस्पष्ट आवाज येत राहिला.
"ऐकू येतंय, निखिल?" समर्थ मिश्किल हसत म्हणाले. "जातं फिरायला लागलंय."
बाहेर कार्तिकातलं ते निवळशंख ऊन अंगणभर पसरलं होतं, आणि त्या जुन्या वाड्याच्या भिंतीवर, इतर अनेक कहाण्यांच्या शेजारी, आता आणखी एका कहाणीचा ठसा उमटला होता — एका सासू-सुनेचा, ज्या 'दोष तिच्यात आहे' हे एकच वाक्य घेऊन, एकाच रिक्षातून पण दोन दिशांनी आल्या होत्या; आणि ज्यांना एकाच टेबलावर शेजारी ठेवलेल्या दोन कुंडल्यांनी दाखवलं की आकाशाने त्यांना एकमेकींच्या विरोधात नाही, तर एकमेकींच्या जोडीला घडवलंय — जात्याच्या दोन तळींसारखं; आणि ज्यांना शेवटी कळलं की ग्रह जुळलेलेच होते — जुळायची राहिली होती फक्त मनं; आणि ती जुळवायला लागणार होते ग्रह नव्हेत, तर रोजची पंधरा मिनिटं, आणि दहा वर्षं थकलेले, एकमेकींच्या वाटेकडे डोळे लावून बसलेले — 'छान केलंस' आणि 'तुम्ही सांगा ना' — हे दोन-दोन शब्द.
टीप : - सदर कथा हि ज्योतिष वास्तुशात्र सल्लागार डॉ. अभय अगस्ते यांच्या “काळाचे संकेत” या कथा संग्रहातील आहे, ***कथा आवडल्यास वेगवेळ्या ग्रुप मध्ये किंवा आपल्या नातेवाईकांना, मित्रमंडळींना लेखकाच्या नावासह जरूर शेअर करा** या कथेतील सर्व पात्र हे काल्पनिक आहेत, काही साम्य आढळ्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा
.png)
.png)
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा