गुप्त सप्तपदी

 

गुप्त सप्तपदी

— मुलीच्या विवाहयोगाचा प्रश्न घेऊन आलेली एक आई, आणि "तो दरवाजा आधीच उघडला गेलाय" असं सांगणाऱ्या कुंडलीमागचं रहस्य

---

भाग १ : उघड्या खिडकीतून आलेली कुंडली

काही कुंडल्या दार ठोठावत नाहीत. त्या थेट उघड्या खिडकीतून आत येतात, आणि टेबलावर पडताच सांगतात — इथे काहीतरी आधीच घडून गेलंय.

फाल्गुनातली एक तापल्या दुपारची वेळ. नाशिकच्या त्या जुन्या वाड्यातल्या दालनात एक विचित्र शांतता होती. बाहेर रस्त्यावर वाहनं, माणसं, हॉर्न — सगळं होतं; पण आतल्या खोलीत जणू वेळ स्वतः पाय ओढत चालत होता.

निखिल देशमुख मागच्या एका जातकाची नोंद पुरी करत होते, आणि समर्थ एका जुन्या ग्रंथाची पानं उलटत होते. तेवढ्यात दारावर एक घाईची टकटक झाली — आणि निखिलना ती टकटकच खटकली; तिच्यात प्रश्न विचारायची उत्सुकता नव्हती, तर काहीतरी सिद्ध करून दाखवायची अधीरता होती.

"या," समर्थ म्हणाले.

दारातून एक स्त्री आत आली. पन्नाशीच्या आसपास. अंगावर स्वच्छ पण घाईत नेसलेली साडी, कपाळावर मोठं कुंकू. चेहऱ्यावर काळजी — पण त्या काळजीत आईची बेचैनी आणि घरातल्या मानमरातबाची सावली, दोन्ही मिसळलेली.

ती बसली, पर्समधून प्लास्टिकच्या कव्हरातली एक कुंडली काढून पुढे केली. "माझ्या मुलीची पत्रिका. तिचा विवाहयोग केव्हा आहे, तेवढं बघायचंय."

समर्थांनी कुंडली हातात घेतली. "मुलगी कुठे असते?"

"पुण्यात. एका सॉफ्टवेअर कंपनीत नोकरी. वय अठ्ठावीस पूर्ण. नाव — अन्विता. आम्ही इथे नाशिकला."

"स्थळं बघताय?"

"बघतोय ना. पण मुलगी प्रत्येक स्थळाला नकार देते. कधी म्हणते करिअर, कधी म्हणते अजून वेळ आहे, कधी म्हणते मला स्वतः ठरवायचंय. आजकालच्या मुली — आई-वडिलांचं काही ऐकतच नाहीत." शेवटचं वाक्य ती स्वतःशीच पुटपुटली, पण ते खोलीत स्पष्ट ऐकू आलं.

समर्थांनी त्यावर प्रतिक्रिया दिली नाही. त्यांनी कुंडली उघडली. आणि निखिलना जाणवलं — समर्थ कुंडली बघताना नुसते ग्रह बघत नव्हते; ते प्रश्नामागचं न-उच्चारलेलं वाक्यही ऐकत होते.

---

भाग २ : कुंडली दबक्या आवाजात बोलत नव्हती

समर्थांनी पंचम कस्प बघितला. मग सप्तम. शुक्र, मंगळ, राहू. चालू दशा, मागच्या वर्षीची अंतर्दशा, गोचर. पुन्हा सप्तम कस्प, पुन्हा पंचमाचा धागा. त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव बदलले नाहीत — पण डोळ्यांतली तीक्ष्णता वाढली.

आई अधीर झाली. "काय दिसतंय? अजून किती वेळ? आम्हाला स्थळं बघायला सुरुवात करायचीये — पुढच्या महिन्यात एक चांगलं स्थळ आहे."

समर्थांनी कुंडली मिटली नाही; ती उघडीच ठेवली. आणि थेट तिच्याकडे बघत म्हणाले — "तुम्ही मुलीला न सांगता, एकदा पुण्याला जाऊन या."

ती क्षणभर काही समजलीच नाही. "काय?"

"तिला आधी न कळवता, तिच्या राहत्या जागी जाऊन शांतपणे वास्तव बघा. गोंधळ घालू नका. नुसतं बघा, आणि नंतर तिच्याशी बोला."

आईच्या चेहऱ्यावर रागाची पहिली लाट आली. "म्हणजे? माझी मुलगी काहीतरी चुकीचं करतेय, असं म्हणायचंय तुम्हाला?"

"मी असं म्हणालो नाही."

"मग न सांगता का जाऊ? स्वतःच्या मुलीवर संशय घेऊ?"

"संशय नाही. सत्य तपासा." समर्थांचा आवाज स्थिर होता. "तुमच्या मुलीच्या कुंडलीत प्रेमविवाहाचे प्रबळ योग आहेत. आणि हा योग पुढे कुठेतरी दूर नाही — तो मागच्याच वर्षी सक्रिय झाला होता. माझ्या गणनेनुसार, तिचा विवाह मागच्या वर्षी व्हायला हवा होता... किंवा झालेला असण्याची दाट शक्यता आहे."

ती स्त्री खुर्चीतून जवळजवळ उठलीच. "अहो काय बोलताय? आमच्या घरात असं होऊच शकत नाही. आम्ही मुलीवर संस्कार केलेत. ती आम्हाला न सांगता लग्न करेल? आणि तेही...?" ती थांबली. त्या "तेही"मागे अनेक अदृश्य भीती होत्या — जात, समाज, नातेवाईक, प्रतिष्ठा.

समर्थ मृदू आवाजात म्हणाले — "संस्कार म्हणजे मुलाने आई-वडिलांच्या भीतीने जगणं नव्हे. संस्कार म्हणजे निर्णय घेताना जबाबदारी बाळगणं. तुमची मुलगी चुकीची आहे, असं मी म्हणत नाहीये. पण ती काहीतरी महत्त्वाचं लपवतेय — एवढं कुंडली सांगतेय."

"रोज फोन करते ती मला. सणासुदीला घरी येते. आणि तुम्ही म्हणता लपवतेय?"

"काही नाती घराशी बोलतात, आणि काही मनाशी. दोन्ही एकाच वेळी घडू शकतात."

"मला हे मान्य नाही." तिने कुंडली उचलली. "मी आले विवाहयोग विचारायला, आणि तुम्ही सांगताय माझ्या मुलीचं लग्न झालंय? हे ज्योतिष नाही — हा अपमान आहे."

समर्थांनी तिला थांबवलं नाही. फक्त एवढंच म्हणाले — "तुम्ही रागवा माझ्यावर. पण एकदा पुण्याला जाऊन या."

ती फाईल पर्समध्ये घालून, वेगाने दाराकडे वळली. दार उघडताना ती क्षणभर थांबली — मागे वळावं की नाही, असा एक विचार आला; पण रागाने तिला पुढे ढकललं. दार बंद झालं.

---

भाग ३ : राहूचा धागा

खोलीत उरलेल्या शांततेत निखिलनी दीर्घ श्वास घेतला. "समर्थजी, तुम्ही एवढं ठाम कसं बोललात? ती दुखावली, रागावून निघून गेली."

समर्थांनी उघड्या कुंडलीकडे बघितलं. "कारण ही कुंडली दबक्या आवाजात बोलत नव्हती, निखिल. ती ओरडून सांगत होती. आणि जिथे कुंडली ओरडते, तिथे ज्योतिष्याने आवाज खाली ठेवला तरी विधान ठाम असावं लागतं."

"मला समजावून सांगा."

समर्थांनी कागदावर काही सोप्या रेषा काढल्या. "प्रेमविवाह बघताना मन आणि विवाह यांचा संबंध बघायचा. पंचम भाव म्हणजे प्रेम, आकर्षण, स्वतःची निवड — मनातून उमलणारं नातं. आणि सप्तम भाव म्हणजे विवाह, जोडीदार, सामाजिक करार. आता या मुलीच्या सप्तम कस्पचा उपनक्षत्र-स्वामी — तो सर्वांत आतला, निर्णायक बिंदू — कोण आहे बघ. राहू."

निखिलनी लिहून घेतलं. "आणि राहू म्हणजे?"

"राहू म्हणजे परंपरेबाहेरची निवड, चौकट मोडणारं नातं — कधी आंतरजातीय, कधी वेगळ्या सांस्कृतिक पार्श्वभूमीचं, कधी नुसती गुप्तता. आणि इथे नुसता सप्तमाचा सब राहू आहे एवढंच नाही — हा राहू पंचमाशीही घट्ट जोडलेला आहे. म्हणजे विवाहाच्या दारावर प्रेमाचा रंग चढलेला आहे. वर शुक्र आणि मंगळ, दोघे याच सूत्रात — शुक्र म्हणजे आकर्षण, भावनिक ओढ; आणि मंगळ म्हणजे धाडस, घरच्यांच्या विरोधातही पाऊल टाकायची ऊर्जा. जिथे प्रेमाचा भाव, विवाहाचा भाव, शुक्र-मंगळ आणि राहू असे एकत्र येतात — तिथे कुंडली सांगते, ही मुलगी नुसतं स्थळ बघून लग्न करणार नाही; तिचं मन आधीच कुणालातरी निवडेल."

"पण प्रेम आहे, म्हणून विवाह झालाच, असं कसं म्हणता येईल?"

"म्हणून नुसत्या ग्रहांवर थांबलो नाही, निखिल — दशा आणि गोचर बघितले. मागच्या वर्षी तिच्यावर नेमका प्रेमातून विवाहाकडे नेणारा काळ चालू होता; विवाहदर्शक भाव जागे झाले होते, आणि गोचरानेही त्याला दुजोरा दिला. जेव्हा कुंडलीचं वचन, दशेची वेळ आणि गोचर — तिन्ही एकाच दिशेला बोट दाखवतात, तेव्हा तो नुसता अंदाज राहत नाही. आणि लक्षात घे — मी 'लग्न झालंच आहे' असं ओरडलो नाही; मी 'तपासून या' म्हणालो. कारण कुंडली संकेत देते, आणि सत्य आपण व्यवहारात पडताळायचं असतं. पण हा संकेत इतका स्पष्ट होता, की त्याकडे दुर्लक्ष करणं म्हणजे शास्त्राचाच अपमान झाला असता."

निखिल काही वेळ शांत राहिले. "ती परत येईल का?"

समर्थांनी खिडकीबाहेर बघितलं. "आई रागाने गेलीये. पण आईचं मन रागापेक्षा मुलीकडे जास्त वेगाने धावतं. ती जाईल, बघेल, हादरेल, रडेल — कदाचित आधी मुलीवरच रागावेल. पण जर मुलगी सुखी असेल, आणि मुलगा जबाबदार असेल — तर ती परत येईल. तिच्या आवाजात राग होता, निखिल — क्रौर्य नव्हतं. आणि रागाला वाट दाखवली, की तो प्रेमाकडेच वळतो."

---

भाग ४ : संकोचाची टकटक

चार दिवस गेले.

त्या चार दिवसांत निखिलना ती कुंडली वारंवार आठवत राहिली — आणि त्या आईचं ते वाक्य, "आमच्या घरात असं होणार नाही." किती घरं अशी असतात — जिथे माणसं बदलतात, काळ बदलतो, मुलं शहरं बदलतात; पण पालकांच्या मनातला घराचा दरवाजा मात्र तसाच, जुन्याच जागी, बंद राहतो.

चौथ्या दिवशी दुपारी दारावर पुन्हा टकटक झाली. पण यावेळी ती घाईची नव्हती — ती संकोचाची होती.

"या," समर्थ म्हणाले.

दार उघडलं. तीच स्त्री आत आली — पण यावेळी एकटी नव्हती. तिच्या मागे एक तरुणी होती, चेहऱ्यावर भीती आणि निर्धार दोन्ही; आणि तिच्या बाजूला एक तरुण — साधा शर्ट, स्वच्छ चेहरा, डोळ्यांत आदर आणि थोडी घाबरट शांतता. दोघांच्या हातात हात नव्हते, पण त्यांच्या उभं राहण्यात एक एकत्रपणा होता.

आईने कुंडलीची फाईल टेबलावर ठेवली. काही क्षण ती बोलूच शकली नाही. मग हळू आवाजात म्हणाली — "समर्थजी... त्या दिवशी मी रागाने गेले. मी चुकले."

"बसा," समर्थ शांतपणे म्हणाले.

ती बसली नाही. आधी तिने मागे वळून मुलीकडे बघितलं. "ही माझी मुलगी — अन्विता. आणि हा..." ती थांबली.

तरुणाने स्वतः पुढे होऊन नमस्कार केला. "माझं नाव सौरभ. सौरभ कदम."

आईने वाक्य पुरं केलं — "माझा जावई."

निखिलच्या अंगावर एक हलका शहारा आला. समर्थांनी चार दिवसांपूर्वी उच्चारलेले शब्द, जणू दारातून चालत आत आले होते.

आई आता बसली. तिचा आवाज अजून पूर्ण स्थिर नव्हता. "त्या दिवशी इथून घरी गेले, दोन तास रडले. मग रात्रीच्या गाडीने पुण्याला गेले — मुलीला न सांगता. सकाळी तिच्या घरी पोचले, दार उघडलं — आणि हे दोघं समोर उभे. मी ओरडले, खूप ओरडले. विचारलं — आम्हाला न सांगता? आमच्यावर विश्वास नव्हता? जात, समाज, नातेवाईक — काहीच आठवलं नाही? मग ही रडली. हा शांत उभा राहिला, मला पाणी दिलं. आणि मग दोघांनी नोंदणीचे कागद दाखवले — मागच्या वर्षी लग्न झालंय. दोघं नोकरी करतात, एकत्र राहतात, संसार नीट आहे. फक्त... आम्हाला सांगायचं धाडस झालं नाही, म्हणाली."

खोलीत एक दाट शांतता पसरली.

सौरभ हळू आवाजात म्हणाला — "काकू... आई, आमची चूक एकच — न सांगणं. पण आम्ही लग्न जबाबदारीने केलं. माझी आणि अन्विताची जात वेगळी. आम्हाला भीती वाटली, की दोन्हीकडून नकार येईल. सांगायचं ठरवत होतो, पण वेळ निघून गेला."

आईने त्याच्याकडे बघितलं. "आई" हा शब्द तिला अजून सहज स्वीकारता येत नव्हता; पण त्याने "काकू"वरून "आई"पर्यंत घेतलेली ती पायरी तिने ऐकली होती.

---

भाग ५ : सावलीतलं प्रेम, उजेडातला संसार

समर्थांनी मृदू आवाजात विचारलं — "तुम्ही दोघं सुखी आहात का?"

अन्विताने आईकडे, मग समर्थांकडे बघितलं. "हो. भांडणं होतात, पण आम्ही सुखी आहोत. मला आई-बाबांना दुखवायचं नव्हतं, समर्थजी. पण आमच्या घरी जात हा विषय फार संवेदनशील. सौरभ चांगला आहे, हे कसं पटवू, तेच कळत नव्हतं. म्हणून भीतीपोटी थांबले."

आईचे डोळे भरले. "तू मला इतकी परकी समजलीस?"

अन्विताने रडत उत्तर दिलं — "परकी नाही गं आई. पण तुझा राग मला माहीत होता."

आई काही बोलली नाही.

समर्थांनी हलक्या हाताने मध्ये पडत म्हटलं — "राग हा कधी कधी प्रेमाचाच पहिला, अपुरा आकार असतो. पण त्याला संवादात बदलावं लागतं — नाहीतर मुलं सत्य लपवतात. आणि तेच इथे झालं."

आईने समर्थांकडे बघितलं. "त्या दिवशी तुम्ही मला दुखावलंत."

"माहितेय."

"पण तुम्ही खोटं बोलला नाहीत."

"मला कुंडलीने जे दाखवलं, ते सांगणं भाग होतं. पण तुमच्या घराचा निर्णय तुमच्याच हातात होता — आणि आजही आहे."

ती हळू आवाजात म्हणाली — "मी त्यांना घेऊन आले, कारण मला तुमचा आशीर्वाद हवाय. आणि... कदाचित हे ऐकायचंय, की हे लग्न चुकीचं नाही."

समर्थांनी दोघांकडे बघितलं. "लग्न चूक की बरोबर, हे जातीवरून ठरत नाही. ते ठरतं जबाबदारी, सन्मान, प्रामाणिकपणा आणि परस्पर निष्ठेवरून. तुम्ही दोघांनी प्रेम केलंत — ते कुंडलीत दिसतं. विवाह केलात — त्याचा काळही जुळतो. पण खरी परीक्षा आता सुरू होते — दोन घरं जोडणं, लपवलेलं सत्य पचवणं, आणि प्रेमाला रोजच्या व्यवहारात टिकवणं."

सौरभने नम्रपणे विचारलं — "आमच्यासाठी काही सांगाल?"

"हो. अन्विता — प्रेमासाठी धाडस केलंस; आता आईच्या दुखावलेपणालाही तेवढ्याच धीराने समजून घे. प्रेमाने पालकांची जागा रद्द होत नाही. आणि सौरभ — तू या घरात जावई म्हणून नको, मुलगा म्हणून शिरायचा प्रयत्न कर. आंतरजातीय विवाहात प्रेम दोन माणसांना जोडतं; पण दोन संस्कृती, दोन घरांच्या सवयी, दोन अहंकार, दोन भीती — हेही सोबत येतात. त्यासाठी दोघांनाही संयम लागेल."

आईने अस्वस्थपणे विचारलं — "पण आमच्या समाजात हे सहज स्वीकारलं जाणार नाही, समर्थजी."

"समाज सुरुवातीला आवाज करतोच," समर्थ म्हणाले. "पण घर आतून शांत असेल, तर तो आवाज बाहेरच्या बाहेर विरतो. तुम्ही आई म्हणून मुलीच्या बाजूने ठाम उभ्या राहिलात, तर समाजाचा पहिला दगड जमिनीवरच पडेल — तुमच्या उंबरठ्यापर्यंत पोचणारही नाही."

आईने अन्विताचा हात हातात घेतला. तो स्पर्श पूर्ण स्वीकार नव्हता — पण त्यात नकारही उरला नव्हता. कधी कधी स्वीकार मिठीतून सुरू होत नाही; तो नुसता हात न झटकण्यापासून सुरू होतो.

समर्थांनी सौरभकडे बघितलं. "तूही पुढे ये. आता बाहेरचा राहू नकोस." तो संकोचाने पुढे आला. आईने काही क्षण त्याच्याकडे बघितलं, मग हळूच त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला. "सुखी राहा," ती एवढंच म्हणाली — आणि त्या दोन शब्दांत वर्षानुवर्षांची भीती संपली नसली, तरी तिच्या भिंतीला पहिली भेग पडली.

"तुमचं लग्न सावलीत, गुपचूप झालं असेल," समर्थ शेवटी म्हणाले, "पण आता तुमचा संसार उघड्या उजेडात, ताठ मानेने जगा. प्रेम सावलीत सुरू झालं, म्हणून त्याला उजेडाची भीती वाटू देऊ नका."

ते तिघे निघून गेले.

---

भाग ६ : निखिल आणि समर्थ यांची चर्चा

ते गेल्यावर दालनात बराच वेळ शांतता होती. फाल्गुनातलं ऊन आता खिडकीतून तिरकं आत येत होतं. निखिल विचारात होते. मग त्यांनी हळूच विचारलं —

"गुरुजी, आज एक गोष्ट मला अस्वस्थ करतेय. तुम्ही त्या आईला 'न सांगता जाऊन तपासा' असं सांगितलंत — आणि ते खरं ठरलं. पण मला उलट्या बाजूची भीती वाटते. समजा, तो राहूचा योग असूनही मुलीने प्रत्यक्षात काहीच केलं नसतं — नुसती करिअरसाठी लग्न लांबवत असती — तर? आपल्या 'तपासा' या एका शब्दाने, एका आईच्या मनात मुलीविषयी कायमचा संशयाचा किडा पडला असता. ज्योतिष्याच्या एका सूचनेत एवढी ताकद असते — मग ती सूचना द्यायची नीती काय?"

समर्थ क्षणभर थांबले. "निखिल, फार महत्त्वाचा प्रश्न. आणि उत्तर एका सूक्ष्म तोलात आहे. मी त्या आईला 'तुझी मुलगी बिघडलीये, जाऊन पकड' असं म्हणालो नाही — मी 'शांतपणे जाऊन बघा, गोंधळ घालू नका, मग बोला' असं म्हणालो. संशय पेरणं आणि सत्य पडताळायला लावणं — यात फरक आहे. संशय म्हणतो 'ती नक्की काहीतरी वाईट करतेय'; पडताळणी म्हणते 'खरं काय ते नीट बघ, आणि जे असेल ते स्वीकार.' आणि लक्षात घे — मी हे तेव्हाच केलं, जेव्हा कुंडली, दशा आणि गोचर तिन्ही एकाच दिशेला ओरडत होते. नुसता एक अंधुक योग असता, तर मी 'तपासा' म्हणण्याऐवजी 'थोडा धीर धरा' म्हणालो असतो. ज्योतिष्याने आपल्या शब्दाची ताकद ओळखून, तो शब्द पुराव्याच्या वजनाइतकाच जड ठेवावा — कमीही नाही, जास्तही नाही."

निखिलनी मान डोलावली. मग दुसरा प्रश्न विचारला.

"गुरुजी, दुसरं. सप्तमाचा सब राहू आला, म्हणून तुम्ही आंतरजातीय, चौकटीबाहेरचं नातं ओळखलंत — आणि ते खरंही निघालं. पण राहू म्हणजे तर 'नियम मोडणारा' ग्रह. मला भीती वाटते — असा अर्थ लावताना, आपण नकळत 'जात ओलांडणं म्हणजे काहीतरी गडबड, काहीतरी दोष' असं तर सुचवत नाही ना? ज्योतिष्याने अशा सामाजिक सीमांना ग्रहांच्या भाषेत आणखी पक्कं करायचं का?"

समर्थ बराच वेळ शांत राहिले. मग म्हणाले — "निखिल, तू आज ज्योतिष्याच्या नैतिक जबाबदारीच्या गाभ्यालाच हात घातलास. ऐक. राहू सीमा दाखवतो, हे खरं — पण सीमा ओलांडणं म्हणजे पाप, असा अर्थ राहू कधीच सांगत नाही; तो अर्थ आपण, समाजाच्या भीतीने, त्याच्यावर लादतो. राहू एवढंच सांगतो — 'हे नातं चाकोरीबाहेरचं असेल.' आता चाकोरीबाहेरचं म्हणजे वाईट का? नाही. जगातली अनेक सुंदर, धाडसी, न्याय्य पावलं ही चाकोरीबाहेरचीच होती. ज्योतिष्याचं काम राहूचा संकेत 'ही सीमा ओलांडली जाईल' एवढा वाचणं — आणि तिथेच थांबणं. त्या ओलांडण्याला 'योग्य की अयोग्य' असा शिक्का मारणं, हे ज्योतिष्याचं काम नाही; ते समाजाच्या पूर्वग्रहांचं काम आहे, आणि ज्योतिष्याने त्या पूर्वग्रहांचा हस्तक बनू नये. मी आज त्या मुलीच्या जातीबाहेरच्या निवडीला दोष म्हणून बघितलं असतं, तर मी ज्योतिषी नव्हे — जुन्या भिंतींचा राखणदार ठरलो असतो."

निखिल काही वेळ शांत राहिले. मग त्यांनी शेवटचा, सर्वांत खोल प्रश्न विचारला.

"गुरुजी, शेवटचं — आणि हे मला सर्वांत जास्त विचारात पाडतंय. आज ती मुलगी वर्षभर लपली, खोटं वागली — तांत्रिकदृष्ट्या तिने आई-वडिलांना फसवलंच. आणि तरी, शेवटी सगळं गोड झालं, तिला आशीर्वादही मिळाला. मला प्रश्न पडतो — मग लपवणं, फसवणं याला काही शिक्षाच नाही का? की 'प्रेम' हा शब्द वापरला, की कुठलीही लपवाछपवी माफ होते? खऱ्या-खोट्याची रेषा इथे कुठे आहे?"

समर्थ उठले. खिडकीपाशी जाऊन, बाहेरच्या त्या तिरक्या उन्हात न्हालेल्या अंगणाकडे बघत, ते बराच वेळ स्तब्ध राहिले. मग हळुवारपणे म्हणाले —

"निखिल, फार धारदार प्रश्न — आणि याचं उत्तर एका फरकात आहे. दोन प्रकारचं लपवणं असतं. एक — दुसऱ्याला फसवून, त्याचं नुकसान करण्यासाठीचं लपवणं; ते कपट. आणि दुसरं — स्वतःच्या माणसांच्या रागाच्या, नकाराच्या भीतीने केलेलं लपवणं; ते भ्याडपणा, पण कपट नाही. अन्विताचं लपवणं दुसऱ्या प्रकारचं होतं — तिने आई-वडिलांचं काही ओरबाडून घेतलं नाही, कुणाला फसवून लुबाडलं नाही; तिने फक्त, नकाराच्या भीतीने, स्वतःचं सुख काही काळ लपवलं. हे चुकीचं होतंच, निखिल — आणि तिलाही ते मान्य आहे; तिने त्याची किंमतही मोजली — वर्षभर आई-वडिलांच्या मायेला मुकून, एका अपराधी ओझ्याखाली जगून."

"म्हणजे तिला शिक्षा झालीच — फक्त ती बाहेरून दिसली नाही?"

"नेमकं तेच, निखिल," समर्थ म्हणाले, आणि वळून त्याच्या डोळ्यांत बघत म्हणाले. "लपवणाऱ्याला सर्वांत मोठी शिक्षा बाहेरून मिळत नाही — ती आतून, त्या सतत सलणाऱ्या भीतीतून, त्या तुटलेल्या संवादातून मिळते. आणि इथे मी 'लपवणं' साजरं केलं नाही, हे लक्षात घे — मी फक्त, तिने ते मान्य केल्यावर, आणि तिच्या लपवण्यामागे कपट नव्हे तर भीती होती हे उघड झाल्यावर, तिला पुढे जायची वाट दिली. न्याय म्हणजे प्रत्येक चुकीला कायमचं डागून टाकणं नव्हे, निखिल — न्याय म्हणजे चुकीचं खरं वजन ओळखणं, आणि माणसाला सुधारायची संधी देणं. जिथे कपट असतं, तिथे मी कठोर असतो; आणि जिथे नुसती भीतीपोटी झालेली चूक असते आणि माणूस ती प्रामाणिकपणे कबूल करतो, तिथे उदार. आणि खरं-खोट्याची रेषा 'प्रेम' या शब्दाने पुसली जात नाही, निखिल — ती रेषा 'या लपवण्याने कुणाचं वाईट झालं का, आणि लपवणारा ते कबूल करून जबाबदारी घेतोय का' या प्रश्नाने आखली जाते."

निखिलनी हात जोडले. त्यांच्या डोळ्यांत एक खोल, स्थिर समजूत होती. "गुरुजी, आज मला सप्तम कस्पच्या सबचं आणि राहूच्या धाग्याचं वाचन कळलं. पण त्याहून मोठं हे कळलं की ज्योतिष्याचा शब्द पुराव्याइतकाच जड असावा; की राहू सीमा दाखवतो, पण त्या ओलांडण्याला पाप ठरवणं ज्योतिष्याचं काम नाही; आणि सर्वांत खोल — भीतीपोटी झालेली चूक आणि कपट यांतला फरक ओळखून, चुकीचं खरं वजन तोलणं, हाच खरा न्याय."

समर्थ खिडकीबाहेर बघत राहिले. दूर, अंगणातल्या एका जुन्या वेलीवर, सावलीत उमललेलं एक फूल आता तिरक्या उन्हाच्या कवडशात आलं होतं — आणि सावलीत उमलूनही, उजेडात ते तेवढंच टवटवीत दिसत होतं.

"बघ ते फूल, निखिल," समर्थ हळूच म्हणाले. "ते सावलीत उमललं — पण म्हणून ते खोटं नाही, कमी सुंदर नाही. फक्त त्याला आता उजेडात यायची भीती वाटायचं कारण नाही. अन्वितासारखी अनेक नाती अशीच असतात — भीतीच्या सावलीत सुरू होतात; आणि त्यांचं खरं भागधेय एकच — कधीतरी, कुणाच्या तरी मायेच्या उजेडात, ताठ मानेने उमलून येणं. आणि ज्योतिष्याचं काम, निखिल — त्या सावलीतल्या नात्याला दोष देणं नव्हे; तर सावली आणि उजेड यांच्यामधला पडदा अलगद बाजूला करून, दोन्ही बाजूंच्या माणसांना एकमेकांचा खरा चेहरा दाखवणं."

बाहेर फाल्गुनातलं ते ऊन अंगणभर पसरलं होतं, आणि त्या जुन्या वाड्याच्या भिंतीवर, इतर अनेक कहाण्यांच्या शेजारी, आता आणखी एका कहाणीचा ठसा उमटला होता — एका आईचा, जी मुलीच्या विवाहयोगाचा प्रश्न घेऊन आली, आणि 'तो दरवाजा आधीच उघडलाय' हे कटू सत्य घेऊन रागाने परत गेली; आणि जिला शेवटी कळलं की तिच्या मुलीने तिला परकं मानलं नव्हतं — फक्त तिच्या रागाला ती घाबरली होती; आणि ज्या क्षणी त्या आईने रागाच्या भिंतीपलीकडे जाऊन, सावलीत उमललेलं आपल्या मुलीचं प्रेम उजेडात स्वीकारलं — त्याच क्षणी, वर्षभर गुपचूप, अर्ध्या अंधारात जगलेली एक गुप्त सप्तपदी, पहिल्यांदा, दोन्ही घरांच्या उजेडात पूर्ण झाली.

टीप : - सदर कथा हि ज्योतिष वास्तुशात्र सल्लागार डॉ. अभय अगस्ते यांच्या “काळाचे संकेत” या कथा संग्रहातील आहे, ***कथा आवडल्यास वेगवेळ्या ग्रुप मध्ये किंवा आपल्या नातेवाईकांना, मित्रमंडळींना लेखकाच्या नावासह जरूर शेअर करा**  या कथेतील सर्व पात्र हे काल्पनिक आहेत, काही साम्य आढळ्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा