शांत पाण्याखालचा खडक
शांत पाण्याखालचा खडक
— लग्नपत्रिका छापून झालेली असताना, मनात मात्र एक नाव न देता येणारी अनामिक धास्ती घेऊन आलेला एक पिता, आणि वरून शांत दिसणाऱ्या पाण्याच्या तळाशी दडलेल्या एका अदृश्य खडकाचं रहस्य
भाग १ : ऊन-पावसातला माणूस
श्रावण महिन्यातली एक लपंडावाची दुपार.
श्रावणाचं आभाळ त्या दिवशी विलक्षण खेळ खेळत होतं — क्षणात लख्ख ऊन, क्षणात अचानक सर. एकाच आकाशाची दोन रूपं, आळीपाळीने. उन्हात न्हालेली गल्ली क्षणात पावसात भिजायची, आणि भिजलेली गल्ली क्षणात पुन्हा चमकायची. कशावरही विश्वास ठेवावा असं वाटू नये, असं ते हवामान होतं.
निखिल देशमुख खिडकीपाशी होते, आणि खाली फाटकाशी त्यांना एक माणूस दिसला — आणि त्याच्या हातातल्या वस्तूने त्यांची नजर खिळवून ठेवली. तो माणूस साठीच्या घरातला होता, आणि त्याच्या हातात एक लग्नपत्रिका होती — सोनेरी अक्षरांची, रेशमी, नुकतीच छापून आलेली, शुभचिन्हांनी सजलेली. आनंदाची वस्तू. पण तो माणूस ती पत्रिका आनंदाने धरून नव्हता — तो ती अशी धरून होता, जशी एखादी जळती वस्तू धरावी; बोटांच्या टोकांनी, अंतर ठेवून, जणू ती त्याला चटका देत होती.
आणि तो ऊन-पावसाच्या त्या खेळात, छत्री न उघडता, तसाच उभा होता. सर आली की भिजायचा, ऊन आलं की वाळायचा — पण जागचा हलत नव्हता. जणू आत यावं की परत फिरावं, या दोन निर्णयांमध्ये तो त्या आभाळासारखाच झुलत होता.
निखिल खाली गेले आणि त्यांनी त्याला आत आणलं. तो वर आला, समर्थांसमोर बसला — आणि त्याने ती सोनेरी पत्रिका टेबलावर ठेवली; पण ठेवतानाही, ती स्वतःपासून थोडी दूरच सरकवली.
"बोला," समर्थ शांतपणे म्हणाले.
त्या माणसाने एक जड श्वास घेतला, आणि नोंदवहीतलं त्याचं म्हणणं समर्थांनी वाचलं — "समर्थजी, मी जे विचारायला आलोय, ते विचारणाऱ्याला लोक वेडा म्हणतील. माझ्या एकुलत्या एका मुलाचं लग्न दहा दिवसांवर आलंय. पत्रिका वाटून झाल्या, हॉल ठरला, सगळं ठरलं. मुलगी सुंदर, सुशिक्षित, बोलण्यात गोड. दोन्ही पत्रिकांचे गुणही उत्तम जुळले — अठ्ठावीस गुण, सगळे म्हणाले 'सोन्याहून पिवळं.' माझा मुलगा आनंदात आहे. आणि तरी, समर्थजी — माझ्या छातीत गेले काही आठवडे एक अनामिक धास्ती बसलीये. कशावरून, ते सांगता येत नाही. काही छोट्या छोट्या गोष्टी — नजरेतली एक क्षणिक थंडावा, फोनवरची लपवाछपवी, पैशांविषयीची अवाजवी चौकशी — पण हे सगळं बोलून दाखवावं तर पुरावा काहीच नाही. सगळे म्हणतील 'लग्नघाईत बापाला भास होतात.' मला सांगा — गुण जुळलेत, सगळं शुभ दिसतंय; मग ही धास्ती म्हणजे माझा भ्रम आहे का? की एका बापाच्या काळजाला काहीतरी दिसतंय, जे डोळ्यांना दिसत नाहीये? दहा दिवसांवर आलेलं लग्न — आणि माझा हा संशय — मी काय करू?"
निखिल विचारात पडले. "गुरुजी, हे फार नाजूक आहे. पुरावा नाही, फक्त धास्ती. आणि गुण तर उत्तम जुळलेत. मग या माणसाच्या काळजाला काय टोचतंय?"
समर्थांनी नोंदवही मिटली. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक असामान्य गांभीर्य होतं — जे निखिलनी क्वचितच पाहिलं होतं. "निखिल, गुण जुळणं म्हणजे पाण्याचा पृष्ठभाग शांत असणं. पण नाव हाकारण्याआधी शहाणा नावाडी फक्त पृष्ठभाग बघत नाही — तो खोली मोजतो. कारण सर्वांत घातक खडक ते असतात, जे शांत पाण्याखाली दडलेले असतात. आणि तुला आठवतंय ना — आपल्या कृष्णमूर्ती पद्धतीचं सूत्र : राशीची मोठी पेटी एक सांगते, पण अंतिम कौल सर्वात आतली कुपी — उपनक्षत्र-स्वामी — देतो. गुण-मिलन ही मोठी पेटी आहे, निखिल; आज आपल्याला सर्वात आतली कुपी उघडायचीये. आणि हे काम अत्यंत जपून करायचंय; कारण इथे एका बाजूला एका मुलाचं आयुष्य आहे, आणि दुसऱ्या बाजूला एका मुलीची अब्रू. दोन्ही काचेची भांडी आहेत."
भाग २ : शामकुमार मित्तल
"तुमचं नाव?" समर्थांनी मृदूपणे विचारलं.
"शामकुमार मित्तल, समर्थजी," तो माणूस म्हणाला. "आणि आधीच सांगतो — मी संशयी स्वभावाचा माणूस नाही. उलट, लोक मला भोळा म्हणतात. म्हणूनच ही धास्ती मला अधिक छळतेय — कारण ती माझ्या स्वभावाला धरून नाही."
"तुम्ही सविस्तर सांगा, मित्तलसाहेब," समर्थ म्हणाले. "अगदी छोट्या वाटणाऱ्या गोष्टीही."
मित्तलसाहेबांनी एक श्वास घेतला. "माझा मुलगा — अनिकेत — बत्तिशीचा आहे. आमचा बांधकाम-साहित्याचा जुना व्यवसाय आहे, बऱ्यापैकी मालमत्ता आहे. सहा महिन्यांपूर्वी एका ओळखीतून हे स्थळ आलं. मुलगी — तिचं नाव नको इथे, म्हणू 'ती' — दिसायला देखणी, बोलण्यात चतुर. अनिकेत पहिल्या भेटीतच भारावला. आणि खरं सांगू — आम्हीही. ती इतकी गोड वागते, समर्थजी, की तिच्याविषयी शंका घेणं म्हणजे स्वतःलाच अपराधी वाटावं."
ते क्षणभर थांबले.
"पण मग काही गोष्टी घडत गेल्या. छोट्या. एकदा तिच्या फोनवर एक नाव झळकलं, आणि तिने विजेच्या वेगाने फोन पालथा केला — त्या वेगात काहीतरी होतं, समर्थजी. सहजता नव्हती; सराव होता. एकदा आमच्या मालमत्तेविषयी ती इतक्या बारकाईने विचारत होती — कोणती जमीन कुणाच्या नावावर, विमा किती, इच्छापत्र केलंय का — की मला क्षणभर वाटलं, ही सून होऊ बघतेय की हिशेबनीस? आणि एकदा — हे सर्वांत विचित्र — अनिकेतशी बोलताना तिच्या डोळ्यांत मला एक क्षणिक... थंडावा दिसला. प्रेमात असलेल्या मुलीच्या डोळ्यांत जी ऊब असते, ती नव्हती. एक हिशेब होता. एक क्षणभरच — मग लगेच ती पुन्हा गोड हसली."
मित्तलसाहेबांनी हताशपणे हात पसरले. "आता तुम्हीच सांगा — या तीन क्षणांवरून मी काय करू? हे कुणाला सांगावं तर हसतील. अनिकेतला सांगितलं, तर तो दुखावेल — 'बाबा, तुम्हाला ती आवडत नाही का' म्हणेल. आणि गप्प बसावं, तर आतला आवाज रात्री झोपू देत नाही. तो सारखा म्हणतो — 'काहीतरी बघायचं राहिलंय. काहीतरी तपासायचं राहिलंय.'"
ते शेवटी, त्या सोनेरी पत्रिकेकडे बोट दाखवत म्हणाले — "दहा दिवस उरलेत, समर्थजी. ही पत्रिका मागे घेणं म्हणजे भूकंप. पण न घेणं म्हणजे... मला माहीत नाही काय. मला फक्त एवढं सांगा — माझी ही धास्ती वेडेपणा आहे का? की या शांत पाण्यात खरंच काही आहे?"
दालनात शांतता पसरली. बाहेर पुन्हा एक सर आली — लख्ख उन्हावर, अचानक.
भाग ३ : पृष्ठभाग आणि खोली
समर्थ म्हणाले —
"मित्तलसाहेब, आधी एक गोष्ट स्पष्ट करतो — आणि ती नीट ऐका. मी आज या खोलीत कुणावरही आरोप करणार नाही. ज्योतिषी हा न्यायाधीश नव्हे, आणि पत्रिका हे आरोपपत्र नव्हे. मी फक्त एक काम करेन — तुम्ही म्हणालात तसं, पाण्याची खोली मोजेन. खडक आहे की नाही, हे पाहीन. आणि खडक दिसलाच, तर 'नाव थांबवा आणि आधी तपासा' एवढंच म्हणेन. आरोप सिद्ध करणं हे माझं काम नाही — ते व्यवहाराचं, कायद्याचं काम. मान्य?"
मित्तलसाहेबांनी मान डोलावली. "हेच हवंय मला, समर्थजी. आरोप नको — फक्त खरं काय ते कळू दे."
"मग आधी हे समजून घ्या," समर्थ म्हणाले, आणि उठून खिडकीपाशी गेले. बाहेर ऊन-पावसाचा खेळ चालूच होता. "मित्तलसाहेब, तुम्ही म्हणालात — गुण उत्तम जुळले, अठ्ठावीस गुण. आणि सगळे म्हणाले 'सोन्याहून पिवळं.' आता मी तुम्हाला एक गोष्ट विचारतो. एक नावाडी आहे. त्याला एका तळ्यातून नाव न्यायचीये. तो काठावर उभा राहून बघतो — पाणी किती शांत, किती नितळ, किती सुंदर! वारा अनुकूल, आभाळ निरभ्र. तो म्हणतो 'सगळं शुभ आहे' — आणि नाव हाकारतो. आणि तळ्याच्या मधोमध, त्या नितळ, शांत पाण्याच्या तळाशी दडलेला एक काळा खडक — जो काठावरून कधीच दिसत नाही — त्याच्यावर नाव आदळते."
मित्तलसाहेब ऐकत होते.
"आता सांगा — त्या नावाड्याचं काय चुकलं?" समर्थांनी विचारलं. "पाणी बघणं चुकलं का? नाही — पाणी खरंच शांत होतं. वारा बघणं चुकलं का? नाही — वारा खरंच अनुकूल होता. त्याचं एकच चुकलं — त्याने पृष्ठभाग बघितला, पण खोली मोजली नाही. आणि खडक नेहमी खोलीत असतात, मित्तलसाहेब — पृष्ठभागावर नाही."
समर्थ वळले. "गुण-मिलन म्हणजे काय, ते आता समजून घ्या. छत्तीस गुणांची जुळवणी ही दोन पत्रिकांच्या चंद्र-नक्षत्रांची — म्हणजे दोन मनांच्या पृष्ठभागांची — जुळवणी आहे. ती महत्त्वाची आहे; ती सांगते की दोन स्वभावांचे पोत एकमेकांशी जुळतील का, रोजचं सहजीवन सुरळीत वाहील का. पण मित्तलसाहेब — आमच्या कृष्णमूर्ती पद्धतीने आम्हाला एक फार मोलाची गोष्ट शिकवलीये. आकाशाचं वाचन एकात एक बसवलेल्या पेट्यांसारखं असतं — रास ही सर्वात मोठी, बाहेरची पेटी; तिच्या आत नक्षत्राची पेटी; आणि नक्षत्राच्या आत, सर्वात आतली, सर्वात छोटी कुपी — उपनक्षत्र. आणि अंतिम, निर्णायक सत्य नेहमी त्या सर्वात आतल्या कुपीत असतं. गुण-मिलन हे राशी-नक्षत्रांच्या बाहेरच्या पेट्यांचं गणित आहे — ते पृष्ठभाग मोजतं. पण माणसाच्या हेतूंचं, त्याच्या मनाच्या तळाशी दडलेल्या गोष्टींचं, लपवलेल्या नात्यांचं वाचन — ते विवाहभावाच्या कस्पचा उपनक्षत्र-स्वामी करतो. तो सर्वात आतली कुपी आहे, मित्तलसाहेब — आणि खडक नेहमी तिथे, खोलीत दडलेले असतात. म्हणूनच अठ्ठावीस गुण जुळूनही तुमची धास्ती खोटी असेलच असं नाही. कारण तुमचं काळीज पृष्ठभाग बघत नव्हतं — ते खोलीचा अंदाज घेत होतं."
"मग मोजा, समर्थजी," मित्तलसाहेब पुढे झुकून म्हणाले. "खोली मोजा. ती आतली कुपी उघडा."
समर्थांनी दोन्ही पत्रिकांचे तपशील मागितले — अनिकेतचे, आणि तिचे. मित्तलसाहेबांकडे दोन्ही होते — जन्मतारीख, वेळ, स्थळ. समर्थांनी कृष्णमूर्ती पद्धतीने दोन्ही कुंडल्या मांडल्या — भावांचे कस्प अचूक अंशांसह — आणि दालनात एक दीर्घ, जड शांतता पसरली.
भाग ४ : आतल्या कुपीतलं वाचन
समर्थ बराच वेळ त्या दोन कुंडल्यांवर झुकले होते. निखिलनी पाहिलं — त्यांची नजर नेहमीप्रमाणे संथ नव्हती; ती एका जागी थबकली होती, आणि थबकलेली जागा त्यांना अस्वस्थ करत होती. आधी त्यांनी तिच्या सप्तम कस्पचा राशी-स्वामी बघितला. मग नक्षत्र-स्वामी. मग — सर्वात आतली कुपी — उपनक्षत्र-स्वामी. आणि मग तो उपनक्षत्र-स्वामी कोणकोणत्या भावांचा कारक होतोय, याची साखळी. जणू ते एकच गोष्ट दोनदा, तीनदा, खात्री करून बघत होते — आणि प्रत्येक वेळी तीच दिसत होती. मध्येच त्यांनी त्या क्षणाचे रूलिंग प्लॅनेट्सही टिपले — आणि तेही त्याच दिशेला बोट दाखवताना बघून त्यांच्या कपाळावर एक सूक्ष्म आठी उमटली.
अखेर त्यांनी मान वर केली. आणि त्यांचा स्वर, नेहमीपेक्षा अधिक मोजका, अधिक जपून टाकलेला होता.
"मित्तलसाहेब, मी जे बोलणार आहे, ते शब्द न् शब्द जपून ऐका — आणि त्याचा अर्थ मी सांगतो तेवढाच घ्या, त्याहून जास्त नाही."
मित्तलसाहेब ताठ झाले.
"आधी तुमच्या मुलाची कुंडली. अनिकेतरावांची कुंडली मुळात चांगली आहे — पण सध्या त्यांच्यावर जी दशा चालू आहे, तिच्या स्वामीची साखळी बघा : तो ग्रह ज्या नक्षत्रात आहे आणि ज्या उपनक्षत्रात आहे, ती दोन्ही स्थानं फसवणुकीच्या, हानीच्या आणि लपलेल्या गोष्टींच्या भावांची कारक होताहेत. आमच्या पद्धतीत आम्ही म्हणतो — ग्रह स्वतः काय आहे यापेक्षा तो कुणाच्या नक्षत्रात, कुणाच्या उपनक्षत्रात उभा आहे, हे निर्णायक. आणि अनिकेतरावांचा हा काळ, या साखळीनुसार, स्पष्ट सांगतोय — या काळात जवळच्या नात्यातूनच धोका संभवतो, आणि जे समोर दिसतं ते तसं नसण्याची शक्यता मोठी आहे. हा काळ अंधारातून चालण्याचा आहे — म्हणून या काळात कोणतंही मोठं, आयुष्य बदलणारं पाऊल दहा वेळा तपासून टाकावं, असं ही ग्रह-साखळी ओरडून सांगतेय."
"आणि... तिची कुंडली?" मित्तलसाहेबांनी कोरड्या घशाने विचारलं.
समर्थ क्षणभर थांबले. "मित्तलसाहेब, इथे मी फार जपून बोलणार. तिच्या कुंडलीत मला तीन गोष्टी दिसतात — आणि तिन्ही एकाच दिशेला बोट दाखवतात. पहिली : तिच्या विवाहभावाचा — सप्तम कस्पचा — उपनक्षत्र-स्वामी. ती सर्वात आतली कुपी मी उघडली, आणि तिच्यात काय दिसतं? तो उपनक्षत्र-स्वामी विवाहाच्या पोषक भावांचा — जोडीदार-सुखाचा, कुटुंब-वृद्धीचा — कारक नाही; तो गुप्ततेच्या, लपलेल्या गोष्टींच्या आणि हानीच्या भावांचा प्रबळ कारक होतोय. याचा आमच्या पद्धतीतला सरळ अर्थ एवढाच — तिच्या विवाह-विषयात काहीतरी लपवलेलं आहे. काय, ते कुंडली सांगत नाही — फक्त 'लपवलेलं आहे' एवढं सांगते."
निखिलच्या पाठीवरून एक थंड शिरशिरी गेली.
"दुसरी गोष्ट," समर्थ पुढे म्हणाले, "तिचा शुक्र — प्रेमाचा, नात्याचा कारक. तो कोणत्या नक्षत्रात उभा आहे बघा — राहूच्या नक्षत्रात. आणि आमच्या पद्धतीचा पाया हाच, मित्तलसाहेब — ग्रह आपल्या नक्षत्र-स्वामीचं फळ देतो. राहूच्या नक्षत्रातला शुक्र म्हणजे — प्रेमाचं रूप राहूच्या हातात. आणि राहू म्हणजे मुखवटा, धुकं, दाखवणं एक आणि असणं दुसरं. वर पुन्हा तो राहूही गुप्त स्थानांशीच बांधलेला. म्हणजे प्रेमाचं दाखवलं जाणारं रूप आणि आतलं खरं रूप, या दोन वेगळ्या गोष्टी असू शकतात. आणि तिसरी, सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट : पातळ्यांमधली विसंगती. तिच्या सप्तम कस्पची राशी-पातळी — बाहेरची मोठी पेटी — उत्तम आहे; म्हणूनच गुण जुळले, म्हणूनच सगळं 'सोन्याहून पिवळं' दिसलं. नक्षत्र-पातळी — मधली पेटी — संमिश्र आहे. पण सर्वात आतली कुपी — उपनक्षत्र — ती बाहेरच्या पेटीच्या नेमकी विरोधात उभी आहे. बाहेरची पेटी 'हो' म्हणतेय, आणि आतली कुपी 'सावध' म्हणतेय. आणि आमच्या पद्धतीचा अटळ नियम तुम्हाला माहीत आहे, मित्तलसाहेब — जिथे पेटी आणि कुपी भांडतात, तिथे अंतिम शब्द कुपीचा. बाहेरचं पाणी नितळ — आणि तळ... तळ वेगळा."
"म्हणजे ती..." मित्तलसाहेबांचा आवाज कापला.
"थांबा," समर्थांनी हात वर केला — ठाम, पण शांत. "मी 'ती अशी आहे' असं म्हणालो नाही, आणि म्हणणारही नाही. मी एवढंच म्हणालो — या पाण्याच्या तळाशी खडक असण्याची दाट शक्यता ही ग्रह-साखळी दाखवतेय. कुंडली शक्यता दाखवते, मित्तलसाहेब — ती शिक्का मारत नाही. उपनक्षत्र-स्वामी 'लपवलेलं काहीतरी' दाखवतो — पण ते 'काहीतरी' म्हणजे कपटच असेल असं नाही; कदाचित एखादं जुनं, संपलेलं नातं जे तिने भीतीपोटी लपवलं असेल; एखादी घरची अडचण; काहीही. म्हणून मी तुम्हाला जे सांगणार आहे, ते 'लग्न मोडा' असं नाही. ते याहून वेगळं — आणि याहून महत्त्वाचं आहे."
भाग ५ : थांबा आणि खोली मोजा
"काय करू, समर्थजी?" मित्तलसाहेबांनी विचारलं — आणि त्यांच्या आवाजात आता धास्तीसोबत एक विचित्र सुटकाही होती; आपली धास्ती वेडेपणा नव्हती, एवढं तरी कळलं होतं.
"तीन गोष्टी, मित्तलसाहेब — आणि तिन्ही क्रमाने," समर्थ म्हणाले. "पहिली : लग्न मोडू नका — पण थांबवा. मोडणं आणि थांबवणं यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. मोडणं म्हणजे आरोप; थांबवणं म्हणजे अवधी. काहीतरी सन्माननीय कारण पुढे करा — घरातलं आजारपण, मुहूर्ताची अडचण, काहीही — आणि विवाह दोन-तीन महिने पुढे ढकला. यात कुणाची अब्रू जात नाही, कुणावर आरोप होत नाही — फक्त नाव काठाशी थांबते. आणि मित्तलसाहेब — खडकाची नुसती शक्यता जरी असली, तरी नाव थांबवणं हा भित्रेपणा नव्हे; तो नावाडीपणा आहे."
मित्तलसाहेबांनी मान डोलावली.
"दुसरी गोष्ट : या मिळालेल्या अवधीत, खोली व्यवहाराने मोजा. मी कुंडलीत — त्या आतल्या कुपीत — शक्यता पाहिली; आता तुम्ही जगात सत्य तपासा. शांतपणे, सन्मानाने, पण नीट चौकशी करा — तिचं पूर्वायुष्य, तिची ओळखीची माणसं, तिच्या घरची खरी परिस्थिती, हे स्थळ तुमच्यापर्यंत नेमकं कसं आणि कुणामार्फत आलं. आजकाल हे करणारी व्यावसायिक, कायदेशीर माणसंही असतात. आणि लक्षात ठेवा — या तपासात जर सगळं स्वच्छ निघालं, तर देवाचे आभार माना, लग्न आनंदाने करा, आणि ही धास्ती कायमची पुरून टाका. कुंडलीतली शक्यता प्रत्यक्षात खोटीही ठरू शकते — आणि ती खोटी ठरली, तर त्याहून मोठा आनंद नाही. पण जर... जर तपासात तळाचा खडक हाती लागला — तर तुमच्या मुलाचं अख्खं आयुष्य वाचलं, असं समजा."
"आणि तिसरी गोष्ट, समर्थजी?"
"तिसरी गोष्ट तुमच्यासाठी आहे, मित्तलसाहेब," समर्थ हळुवारपणे म्हणाले. "या पुढच्या काही आठवड्यांत तुम्हाला एका फार कठीण गोष्टीला सामोरं जावं लागेल — कदाचित कटू सत्याला, कदाचित मुलाच्या रागाला, कदाचित समाजाच्या प्रश्नांना. त्यासाठी बळ लागेल — भिडण्याचं बळ. म्हणून या काळात दुर्गामातेची उपासना करा. आणि का दुर्गा, ते समजून घ्या — महिषासुर हा रूप बदलणारा राक्षस होता; क्षणात रेडा, क्षणात माणूस, क्षणात आणखी काही — मुखवट्यामागून मुखवटे. आणि देवीने काय केलं? ती त्याच्या प्रत्येक बदलत्या रूपामागचं खरं रूप ओळखत राहिली, आणि तिने त्या सत्याला भिडून त्याचा वध केला. दुर्गा म्हणजे मुखवट्यामागचं सत्य ओळखण्याची आणि त्याला निर्भयपणे भिडण्याची शक्ती, मित्तलसाहेब. तुम्हाला आत्ता नेमकी तीच हवीये — ना आंधळा विश्वास, ना आंधळा संशय; फक्त सत्याला भिडण्याचं शांत बळ."
शामकुमार मित्तल बराच वेळ स्तब्ध बसले. मग त्यांनी ती सोनेरी पत्रिका उचलली — आणि यावेळी ती त्यांनी चटका बसल्यासारखी नाही, तर एका जबाबदारीसारखी, दोन्ही हातांत नीट धरली.
"लग्न लांबवतो, समर्थजी," ते म्हणाले. "आणि खोली मोजतो."
भाग ६ : सात आठवड्यांनंतर
ती कथा तिथेच संपायची — पण संपली नाही.
सात आठवड्यांनी, आश्विनातल्या एका सकाळी, शामकुमार मित्तल पुन्हा दालनात आले. आणि निखिलनी त्यांना पाहताक्षणी ओळखलं — काहीतरी घडलं होतं. त्यांचा चेहरा दहा वर्षांनी थकल्यासारखा दिसत होता; पण डोळ्यांत, त्या थकव्याखाली, एक खोल, जड सुटका होती. वादळातून वाचलेल्या नावाड्याच्या डोळ्यांत असते तशी.
ते बसले, आणि बराच वेळ बोलूच शकले नाहीत. मग हळूहळू, तुटक शब्दांत, सगळं सांगितलं.
लग्न त्यांनी सन्मानाने पुढे ढकललं होतं — आजारपणाचं कारण सांगून. आणि मग शांतपणे, कायदेशीर मार्गाने चौकशी सुरू केली. आणि तिसऱ्याच आठवड्यात, तळाचा खडक हाती लागला.
तिचं एक जुनं, अजून चालू असलेलं प्रेमसंबंध होतं — तिच्याच परिचयातल्या एका तरुणाशी. आणि ते दोघं मिळून हे लग्न घडवत होते — त्या तरुणाच्याच सांगण्यावरून. उद्देश एकच — मित्तलांची मालमत्ता. लग्नानंतर काही महिन्यांत, हळूहळू, मालमत्तेचे अधिकार, विमा, इच्छापत्र — सगळं वळवून घ्यायचं, आणि मग... पुढचं त्या दोघांच्या फोनवरच्या संभाषणांत होतं, जे चौकशीत हाती लागलं. पुढचं काय होतं, हे मित्तलसाहेबांनी शब्दांत सांगितलं नाही — त्यांचा फक्त कंठ दाटला, आणि त्यांनी अनिकेतच्या दिशेने — जो खाली गाडीत बसला होता — एक नजर टाकली. ती नजरच सगळं सांगून गेली. प्रकरण आता योग्य त्या मार्गाने, कायद्याच्या हातात होतं.
"समर्थजी," मित्तलसाहेब शेवटी म्हणाले, आणि त्यांचा आवाज कापत होता, "अठ्ठावीस गुण जुळले होते. पत्रिका छापल्या होत्या. दहा दिवस उरले होते. जर त्या दिवशी मी माझ्या काळजातली ती धास्ती दाबून टाकली असती, 'वेडेपणा' म्हणून झटकली असती — तर आज माझा अनिकेत..." ते बोलू शकले नाहीत.
समर्थ बराच वेळ शांत राहिले. मग हळूच म्हणाले — "मित्तलसाहेब, दोन गोष्टी लक्षात ठेवा. पहिली — तुमच्या मुलाला वाचवलं ते मी नाही; तुमच्या आतल्या त्या आवाजाने वाचवलं, ज्याला तुम्ही 'वेडेपणा' म्हणून झटकून दिलं नाहीत. मी फक्त त्या आवाजाला कुंडलीची भाषा दिली — तुमचं काळीज जे ढोबळ बोलत होतं, ते उपनक्षत्राने नेमकं सांगितलं, एवढंच. आणि दुसरी गोष्ट — अनिकेतरावांना जपा. त्यांच्या दृष्टीने हे 'वाचणं' नाही; हे 'तुटणं' आहे. ज्या माणसावर प्रेम केलं, तो माणूस अस्तित्वातच नव्हता — मुखवटा होता — हे कळणं, हा फार खोल घाव आहे. तो भरायला वेळ लागेल, आणि कदाचित समुपदेशकाची, जाणकाराची मदतही लागेल — ती घ्यायला संकोच करू नका. आणि त्यांना एकच सांगत राहा — विष प्यायच्या आधी ते ओळखता आलं, हे दुर्दैव नव्हे; हे भाग्य आहे. जखम झालीये — पण ती काठावर झालीये, खोल पाण्यात नाही."
भाग ७ : निरोप
मित्तलसाहेब उठले. जाताना दारापाशी थांबले, आणि मागे वळून म्हणाले —
"समर्थजी, एक शेवटचं. त्या दिवशी तुम्ही तिची कुंडली वाचलीत, तेव्हा तुम्हाला हे सगळं दिसलं होतं का? हे... हे जे निघालं, ते?"
समर्थांनी नकारार्थी मान हलवली — प्रामाणिकपणे. "नाही, मित्तलसाहेब. मला 'हे सगळं' दिसलं नव्हतं — आणि कुंडलीत ते तसं दिसतही नाही. मला दिसली होती फक्त एक विसंगती — बाहेरची पेटी आणि आतली कुपी यांच्यातली. राशी-पातळी 'शुभ' म्हणत होती, आणि सप्तम कस्पचा उपनक्षत्र-स्वामी 'लपलेलं काहीतरी' दाखवत होता. पाण्याचा नितळ पृष्ठभाग, आणि तळाशी काहीतरी असल्याची दाट शक्यता. ते 'काहीतरी' काय आहे — खडक, की नुसती सावली — हे कुंडली सांगत नाही. ते तपासानेच कळतं. आणि म्हणूनच मी त्या दिवशी 'लग्न मोडा' म्हणालो नाही — 'थांबा आणि तपासा' म्हणालो. ज्योतिष धोक्याची घंटा वाजवू शकतं, मित्तलसाहेब — पण धोका सिद्ध करणं, हे माणसांच्या जगातल्या तपासाचं, पुराव्याचं, कायद्याचं काम. घंटा आणि निकाल — या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, आणि ज्योतिष्याने त्या कधीही एकमेकांत मिसळू नयेत."
"पण घंटा वाजली नसती, तर तपासही झाला नसता," मित्तलसाहेब हळूच म्हणाले.
"हो," समर्थ म्हणाले. "आणि म्हणूनच घंटेचंही एक मोल आहे. पण फक्त घंटेवर फाशी देणाऱ्याचं जग फार भयंकर होईल, मित्तलसाहेब. घंटा जागं करते; न्याय पुरावाच मागतो."
शामकुमार मित्तल गेले. बाहेर आश्विनाचं स्वच्छ, निरभ्र ऊन पसरलं होतं — श्रावणातला तो ऊन-पावसाचा लपंडाव आता संपला होता; आभाळाने अखेर आपलं एकच, खरं रूप धारण केलं होतं.
.png)
.png)
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा