स्थलांतर

 

कथा : स्थलांतर

— दिवसभर बाहेर बसून राहिलेला एक माणूस, सहाशे किलोमीटरवरची एक बदली, आणि तो थांबवू पाहत असलेल्या घटनेतच त्याचं भलं लपलंय असं सांगणाऱ्या कुंडलीचं रहस्य

भाग १ : शेवटी उरलेला माणूस

दिवसभराच्या भेटी संपल्या होत्या. निखिल देशमुख दालनातल्या वह्या-कागदांची आवराआवर करत होता, आणि समर्थ आपल्या खुर्चीत डोळे मिटून शांत बसले होते.

आवरता आवरता निखिलचं लक्ष बाहेरच्या ओसरीकडे गेलं — आणि तो थबकला.

सकाळपासून एक माणूस तिथे बसून होता. निखिलने त्याला सकाळीच विचारलं होतं, "तुमचा नंबर लावू का?" तर तो म्हणाला होता, "नको, आधी यांचं होऊ द्या." दुपारी पुन्हा विचारलं, तेव्हा "जेवून येतो" म्हणून गेला आणि तासाभराने परत येऊन त्याच जागी बसला. संध्याकाळी तीन जण त्याच्यानंतर आले — त्या तिघांनाही त्याने आधी आत जाऊ दिलं. आणि आता, सगळे गेल्यावर, तो एकटाच तिथे बसून होता — हातात एक पाकीट, आणि नजर जमिनीवर.

निखिल बाहेर गेला. "साहेब, दिवस संपला. तुम्ही सकाळपासून इथे आहात. आत का नाही आलात?"

तो माणूस उठला. चांगला उंचापुरा, चाळिशी उलटलेला, अंगावर इस्त्रीचे कपडे — बघताच कुठल्यातरी कचेरीतला अधिकारी वाटावा असा. पण बोलताना त्याचा आवाज त्या कपड्यांइतका ताठ नव्हता.

"खरं सांगू का," तो ओशाळून म्हणाला, "धीरच होत नव्हता. प्रश्न विचारला की उत्तर मिळणार. आणि उत्तराचीच भीती वाटत होती. न विचारलेला प्रश्न बरा असतो — निदान 'कदाचित' तरी शिल्लक राहतं."

आतून समर्थांचा शांत आवाज आला — "निखिल, त्यांना आत घे. ज्याला उत्तराची भीती वाटते, त्याचा प्रश्न सगळ्यांत खरा असतो."

भाग २ : पाकिटातली ऑर्डर

तो माणूस आत येऊन बसला. हातातलं पाकीट त्याने टेबलावर ठेवलं — हळुवारपणे, जणू त्यात काच आहे.

"माझं नाव सुधीर जगताप. इथे नाशिकला बँकेत मॅनेजर आहे — राष्ट्रीयीकृत बँक, बावीस वर्षं झाली नोकरीला. आणि या पाकिटात—" त्याने एक मोठा श्वास घेतला, "—माझी बदलीची ऑर्डर आहे. नागपूर विभाग. इथून सहाशे किलोमीटर."

त्याने पाकीट उघडलंही नाही. नुसतं त्याच्याकडे बघत राहिला.

"पंधरा दिवसांत हजर व्हायचंय. मी अपील केलंय, विनंत्या केल्यात. आणि आता शेवटचा प्रयत्न म्हणून तुमच्याकडे आलोय. मला एवढंच सांगा — ही बदली टळेल का? आणि टळत नसेल... तर टाळण्यासाठी काही उपाय?"

समर्थ खुर्चीत बसल्या जागी किंचित पुढे झुकले. त्यांनी ऑर्डरच्या पाकिटाकडे पाहिलंही नाही — ते जगतापांच्या चेहऱ्याकडे बघत राहिले.

"जगतापसाहेब, तुम्ही आज सकाळी दालनात आला असतात, तर मी तुम्हाला हेच विचारलं असतं जे आता विचारतोय. पण त्याआधी — तुम्ही आत आलात त्या क्षणाची वेळ मी टिपून घेतलीये. मला दोन मिनिटं द्या."

त्यांनी नोंदवही ओढली, त्या क्षणाचे ग्रह मांडले, आणि काही वेळ त्या आकडेमोडीकडे बघत राहिले. मग त्यांनी मान वर केली — आणि प्रश्न विचारण्याऐवजी थेट सांगायला सुरुवात केली.

"तुमच्या तोंडावर प्रश्न बदलीचा आहे. पण मनात प्रश्न वेगळाच आहे — तो तुमच्या मुलीचा आहे. तिचं पुढचं वर्ष शाळेतलं मोठं वर्ष आहे. दहावी असणार. खरी घालमेल तिथे आहे — नोकरीत नाही."

जगतापांची पाकिटावरची बोटं थांबली.

"दुसरं — ही बदली म्हणजे नुसता योगायोग नाही, हे तुम्हालाही आतून माहितीये. या सगळ्याची सुरुवात साधारण दीड वर्षापूर्वी झाली. आणि ती झाली तुमच्या एका नकारामुळे. तुम्ही कुणाला तरी, कशाला तरी, स्पष्ट शब्दांत 'नाही' म्हणालात — आणि ते 'नाही' वरच्या माणसाला झोंबलं."

जगताप आता खुर्चीत मागे टेकले — हळूहळू, जणू कुणीतरी त्यांच्या छातीतली हवाच काढून घेतली.

"तिसरं — हे अपील तुमचं पहिलं नाही. याआधी दोनदा तुम्ही प्रयत्न करून बघितलाय, आणि दोन्ही वेळा पदरी निराशा आली. आणि चौथं—" समर्थ जरा थांबले, आणि त्यांचा आवाज मऊ झाला, "—घरी गेल्यावर वहिनींशी एकदा मन मोकळं करून बोला. ही बदली नको, या मताच्या त्या तुमच्याइतक्या ठाम नाहीत. तुम्हाला वाईट वाटू नये म्हणून त्या गप्प आहेत, इतकंच."

दालनात शांतता पसरली. जगतापांनी एकदा निखिलकडे पाहिलं — जणू विचारत होते, मी येण्याआधी यांना कुणी काही सांगितलं का? मग समर्थांकडे वळून ते हळूच म्हणाले —

"हे... हे सगळं तुम्हाला कसं कळलं? मी तर अजून काहीच बोललो नाही."

"तुम्ही न बोलता खूप बोललात," समर्थ म्हणाले. "माणूस ज्या क्षणी आपला प्रश्न घेऊन येतो, तो क्षणही एक पत्रिका असते — आणि ती वाचता येते. पण क्षणाचं बोलणं इथवरच. आता तुमच्या जन्मपत्रिकेला बोलू द्या. जन्मतारीख, वेळ, गाव?"

भाग ३ : नकाराची किंमत

समर्थ कुंडली मांडत होते, आणि जगताप बोलत होते — आता धरण फुटल्यासारखं.

"दीड वर्षापूर्वीची गोष्ट आहे. एक मोठं कर्जप्रकरण आलं होतं — वरून शिफारस घेऊन. कागदपत्रं तपासली, तर आतले आकडे जुळेनात. मी फाईलवर शेरा लिहिला — 'या स्थितीत मंजुरीची शिफारस करता येत नाही.' झालं. वरच्या साहेबांचा फोन आला. 'जगताप, जरा समजून घ्या' म्हणाले. मी म्हणालो, 'साहेब, सही माझी आहे — उद्या काही झालं तर जाब मलाच विचारला जाईल.' बस्स. तेव्हापासून सगळं फिरलं. आधी माझ्या शाखेची झाडाझडती, मग ऑडिटवर ऑडिट, प्रत्येक अहवालात खुसपटं. आणि आता ही ऑर्डर — नागपूर."

"आणि घरी?"

"घरी सांगायची हिंमतच होत नाहीये पूर्ण." जगतापांचा आवाज खाली आला. "मुलगी — सायली — पुढच्या वर्षी दहावीला. तिचा क्लास, तिच्या मैत्रिणी, तिचे सर — सगळं इथे नाशिकला. धाकटा मुलगा चौथीत. बायकोचं माहेर इथून जवळ. आणि नागपूर म्हणजे — सहाशे किलोमीटर. वेगळं गाव, वेगळी माणसं, ओळखीचं कुणी नाही. या वयात सगळं मोडून नव्या जागी मांडायचं? आणि कशासाठी — तर मी खरं वागलो म्हणून? समर्थजी, प्रामाणिकपणाची शिक्षा माझ्या मुलांना का?"

समर्थांनी कुंडलीवरून नजर उचलली. त्यांच्या चेहऱ्यावर करुणा होती — पण डोळ्यांत आणखी काहीतरी होतं. जणू पत्रिकेत त्यांना अपेक्षेपेक्षा वेगळंच काहीतरी दिसलं होतं.

"जगतापसाहेब, आता मी जे सांगेन, ते ऐकायला तुम्ही दिवसभर बाहेर बसून धीर गोळा केलात — तो आता कामी येऊ द्या."

"सांगा."

"ही बदली टळणार नाही. आणि ती टाळण्याचा उपायही मी तुम्हाला देणार नाही."

भाग ४ : थंडीतले पाहुणे

जगतापांच्या चेहऱ्यावरचा उरलासुरला रंग उतरला. "म्हणजे... संपलं सगळं?"

"उलट आहे," समर्थ म्हणाले. "काहीतरी सुरू होतंय. आधी कुंडली काय म्हणते ते ऐका. तुमच्या पत्रिकेत नोकरीच्या स्थानाचा जो कस्प आहे, त्याचा निर्णय करणारा सूक्ष्म ग्रह — आम्ही त्याला सब म्हणतो — तो एकाच वेळी तीन गोष्टींकडे बोट दाखवतो. आत्ताची जागा सुटणं, नवं वातावरण, आणि लांबचा प्रवास. ग्रह, त्याचा नक्षत्र-स्वामी, त्याचा सब — ही साखळी मी तीनदा तपासली. तिन्ही वेळा ती बाहेरच्याच दिशेला जाते. आणि वर तुमची चालू महादशा राहूची. राहू म्हणजे अनोळखी मुलूख, न बघितलेली वाट. बदली होणं हे तुमच्या पत्रिकेत नुसतं लिहिलेलं नाही — ते पिकून तयार आहे."

जगतापांचे खांदे पडले.

"पण थांबा — मी अर्धंच वाचलंय," समर्थ पुढे म्हणाले. "याच साखळीचं दुसरं टोक बघताना मी स्वतः थबकलो. कारण तोच सब पुढे तुमच्या लाभाच्या स्थानाशी जोडलाय — आणि तुमच्या मुलाबाळांच्या, विद्येच्या स्थानाशीही. आणि आणखी एक — राहूच्या महादशेत सध्या अंतर्दशा गुरूची चालू आहे. राहूनंतरची पहिली अंतर्दशा गुरूचीच येते. राहू म्हणजे नवा मुलूख — आणि गुरु म्हणजे वाढ, विद्या, कल्याण. आता याचा अर्थ नीट समजून घ्या, जगतापसाहेब — दार उघडणारा ग्रह राहू आहे, पण त्या दारातून घरात जे येणार आहे, ते गुरूचं आहे. तुम्ही दाराच्या करकरण्याला घाबरताय. मी दारातून येणारं बघून सांगतोय — ही बदली तुमचं घर मोडायला येत नाहीये. ती काहीतरी घेऊन येतेय."

"हे कसं शक्य आहे?" जगताप जवळजवळ ओरडले. "सूड म्हणून केलेली बदली — आणि ती माझ्या फायद्याची?"

समर्थ जरासे हसले. मग म्हणाले —

"जगतापसाहेब, दरवर्षी थंडीच्या दिवसांत नाशिकजवळच्या पाणथळ तळ्यांवर परदेशी पक्षी येतात, हे बघितलंय कधी? हजारो किलोमीटरवरून येतात — सैबेरियातून, मध्य आशियातून. का येतात? कारण तिकडे त्या दिवसांत पाणी गोठतं, खाणं संपतं. आता विचार करा — तो पक्षी जेव्हा आपलं जन्मगाव सोडतो, तेव्हा त्याला काय वाटत असेल? त्याचं घरटं तिथे, त्याची सवय तिथे, त्याचा थवा तिथे. निघताना त्याला ते सोडणं म्हणजे सगळं संपणंच वाटत असणार. पण खरं काय असतं? तो ज्या तळ्याला धरून बसू बघतो, ते तळं गोठत चाललेलं असतं. आणि ज्या अनोळखी दिशेची त्याला भीती वाटते, तिथे त्याच्यासाठी न गोठणारं पाणी वाट बघत असतं. पक्ष्याला एकच गोष्ट दिसते — सुटणारं तळं. ऋतूला दोन्ही दिसतात — सुटणारं आणि मिळणारं."

दालनात शांतता. जगताप एकटक ऐकत होते.

"तुमची नाशिकची शाखा हे तुमचं जन्मतळं आहे. बावीस वर्षं तिथे काढलीत. पण मी तुम्हाला कुंडलीच्या आधारावर सांगतो — त्या तळ्यातलं तुमचं पाणी आता गोठत चाललंय. साहेबांची वक्रदृष्टी, ऑडिटमागून ऑडिट, प्रत्येक अहवालातली खुसपटं — हे थांबणार नाही, वाढेल. इथेच राहिलात, तर पुढची वर्षं तुम्ही काम करण्यात नाही, स्वतःला वाचवण्यात घालवाल. आणि ज्या मुलीच्या दहावीसाठी हा सगळा आटापिटा चाललाय — तिला बाबा हवेत, की रोज संध्याकाळी दमून, धुमसत घरी येणारा एक जखमी माणूस?"

हे वाक्य जगतापांना आत कुठेतरी लागलं. कारण ते खोटं नव्हतं.

"आणि नागपूर?" त्यांनी हळूच विचारलं.

"नागपूरबद्दल कुंडली मला तीन गोष्टी सांगते," समर्थ म्हणाले. "एक — तिथे तुमच्या कामाला मोकळं आकाश मिळेल. इथे जे तुम्हाला रोज सिद्ध करत बसावं लागतं, ते तिथे नव्याने उभं करता येईल. दोन — लाभस्थानाचा संबंध सांगतो की तिथे जबाबदारीबरोबर मानही मिळेल. हा नुसता जागेचा बदल नाही, पायरीची चढण आहे. आणि तीन — मुलांच्या विद्यास्थानावर गुरूची सावली आहे. सायलीचं वर्ष बिघडेल ही तुमची भीती; तिचं वर्ष उजळेल हा माझा कौल. कसं ते मी सांगू शकत नाही — पत्रिका फळ दाखवते, फळाचा रस्ता दाखवत नाही. पण फळ चांगलं आहे, हे मी जबाबदारीने सांगतोय."

भाग ५ : उपाय — पण वेगळ्या दुखण्यावर

जगताप बराच वेळ गप्प बसले. मग त्यांनी टेबलावरच्या पाकिटाकडे बोट दाखवलं. "मग या ऑर्डरचं काय करू?"

"सही करा आणि हजर व्हा," समर्थ शांतपणे म्हणाले. "आणि उपाय विचारलात, म्हणून उपाय देतो — चार. पण एक गोष्ट पक्की लक्षात ठेवा — हे बदली थांबवण्याचे उपाय नाहीत. बदलीला सामोरा जाणारा माणूस घडवण्याचे आहेत."

"पहिला उपाय राहूचा. तुमच्या मनातली भीती ही राहूची भीती आहे — अनोळखीपणाची. राहू हा छायाग्रह; तो परक्या मुलुखाचा, परप्रांतीयांचा, अनोळख्या वाटांचा कारक मानला जातो. तुमची नागपूरची धास्ती ही राहूचीच धास्ती आहे — परक्या गावाची, न बघितलेल्या वाटेची. म्हणून दर शनिवारी, स्वतःच्या हाताने, परगावाहून आलेल्या एखाद्या अनोळख्या गरजू माणसाला उडदाचं दान करा — धान्य म्हणून किंवा अन्न म्हणून. का? कारण जो परक्याला घाबरतो, त्याने परक्याला द्यायला शिकावं. ज्या हाताने अनोळख्या माणसाला दिलं जातं, त्या हाताला अनोळखीपणाची भीती राहत नाही. हे दान म्हणजे राहूला दिलेली लाच नाही — तुमच्याच मनाला दिलेलं वळण आहे."

"दुसरा उपाय गुरूचा. या बदलीचं फळ देणारा अंतर्दशा-स्वामी गुरु आहे — म्हणून त्याचं बळ वाढवायचं. दर गुरुवारी 'ॐ बृं बृहस्पतये नमः' हा जप एकशे आठ वेळा — शक्यतो सकाळी, कामाला निघण्यापूर्वी. का? कारण जप म्हणजे मनाला रोज दिलेली दिशा. ज्या ग्रहाचं नाव रोज घेतो, त्याचा गुण मनात रुजतो — आणि गुरूचा गुण म्हणजे लहान वर्तुळातून मोठ्या वर्तुळात जाणं. बदलीच्या काळात नेमकी हीच नजर तुम्हाला तारेल."

"तिसरा उपाय ग्रहांचा नाही — घराचा. आज घरी गेल्यावर ही ऑर्डर खिशातून काढा, जेवणाच्या टेबलावर ठेवा, आणि चौघांना समोर बसवून सगळं सांगा — बदली, त्यामागचं कारण, आणि आज इथे काय ऐकलंत तेही. सायलीलाही. का? कारण जी गोष्ट घरात लपवली जाते, ती घरालाच परकी करते — आणि तुम्ही घर परकं होण्याच्या भीतीने गाव सोडायला घाबरताय. भीती वाटून घेतली की निम्मी होते, आणि निर्णय वाटून घेतला की दुप्पट पक्का होतो. नागपूरला जाणारा एकटा तुमचा अर्ज असेल — पण नागपूरला जाणारं घर मात्र चौघांचं असलं पाहिजे."

"आणि चौथा उपाय सगळ्यांत अवघड," समर्थ म्हणाले. "निघण्यापूर्वी तुमच्या त्या साहेबांना भेटून, नीट निरोप घेऊन या. वाद नको, खुलासे नको, टोमणा तर नकोच. फक्त नमस्कार आणि निरोप. का? कारण जुन्या तळ्याचं पाणी पिऊन झाल्यावर पक्षी त्या पाण्यात चोच आपटत बसत नाही. मागे जे राहणार आहे, त्याच्याशी भांडत राहिलात, तर पुढचं दार उघडं असूनही तुम्ही उंबरठ्यातच अडकून राहाल. कटुता ही अशी एकच गाठोडी आहे — जो नेतो त्याला जड, आणि जिथे सोडली तिथे बिनओझ्याची."

जगताप उठले. पाकीट त्यांनी उचललं — पण आता ते हातात काचेसारखं धरलेलं नव्हतं. घडी करून त्यांनी ते सहज खिशात ठेवलं. दारापाशी ते थांबले.

"समर्थजी, खरं सांगू? सकाळपासून मी बाहेर बसून होतो, कारण मला वाटत होतं — आत गेलो की वाईट बातमी मिळणार. वाईट बातमी मिळालीच. बदली टळणार नाही, हे तुम्ही स्पष्ट सांगितलंत. आणि तरी... आत्ता मला सकाळपेक्षा हलकं वाटतंय. हे कसं?"

"कारण माणसाला ओझं बातमीचं नसतं — अंधाराचं असतं," समर्थ खुर्चीतूनच म्हणाले. "अंधारात लहानसा खडा पण डोंगरासारखा वाटतो. दिवा लागला की डोंगराचा खडा होतो. बातमी तीच आहे, जगतापसाहेब — फक्त आता तिच्यावर उजेड आहे."

भाग ६ : आठ महिन्यांनी

आणि मग एके दिवशी — मधे जवळपास आठ महिने उलटून गेल्यावर — दालनाच्या दारात पुन्हा तेच जगताप उभे राहिले. या वेळी हातात पाकीट नव्हतं; संत्र्यांची भरलेली पिशवी आणि पेढ्यांचा पुडा होता. आणि चेहऱ्यावर — निखिलने पहिल्या दिवशी बघितलेला तो ओशाळलेला, बातमीला घाबरलेला चेहरा जाऊन तिथे मोकळं हसू होतं.

"नागपूरची संत्री आधी — बोलणं नंतर," ते म्हणाले, आणि पिशवी टेबलावर ठेवून बसले. "विभागीय कार्यालयात कर्ज-विभागाचं काम बघतोय. दोन महिन्यांपूर्वी पदोन्नतीची मुलाखत झाली — निवड झालीये. नाशिकला बावीस वर्षांत जे मिळालं नसतं, ते तिथे आठ महिन्यांत मिळालं. आणि गंमत म्हणजे — तिथल्या मोठ्या साहेबांना माझी 'ती' फाईल माहीत होती. मला म्हणाले, 'तुमचा तो शेरा वाचलाय आम्ही. अशीच माणसं हवीत आम्हाला इथे.' समर्थजी, ज्या शेऱ्यामुळे मला इथून उचललं गेलं, त्याच शेऱ्यामुळे तिथे मला जागा मिळाली."

"आणि सायली?" समर्थांनी विचारलं — जरी त्यांच्या स्वरावरून उत्तर त्यांना आधीच माहीत असावं असं वाटत होतं.

जगतापांचे डोळे या प्रश्नावर चमकले. "तिच्या नव्या शाळेत एक बाई आहेत — गणित शिकवतात. त्यांनी महिन्याभरात सायलीला हेरलं. आता तिला वेगळं बसवून शिष्यवृत्ती-परीक्षांची तयारी करून घेताहेत. परवा सायली मला म्हणाली — 'बाबा, आपण आधीच का नाही आलो इथे?'" जगताप क्षणभर थांबले, आणि हळूच म्हणाले, "जिच्यासाठी मी बदली थांबवायला तुमच्या दारात दिवसभर बसून होतो, तीच मुलगी मला हे विचारतेय. त्या दिवशी मी बाहेर बसून चुकीच्या बातमीला घाबरत होतो."

"आणि साहेब?" निखिलने न राहवता विचारलं.

"निरोपाला गेलो होतो — सांगितल्याप्रमाणे," जगताप म्हणाले. "नमस्कार केला, म्हणालो — 'तुमच्यामुळे नागपूर बघायला मिळतंय. येतो.' ते बघतच राहिले. काय बोलावं ते त्यांना सुचेना. आणि खरी गंमत पुढे आहे — त्या दिवसापासून ते माझ्या डोक्यातून उतरून गेले. आधी रोज आठवायचे. आता आठवावं लागतं."

भाग ७ : निखिल आणि समर्थ यांची चर्चा

जगताप गेल्यावर निखिलने पेढ्यांचा पुडा उघडला, एक पेढा समर्थांच्या हातावर ठेवला, आणि आपल्या जागेवर बसत पहिला प्रश्न काढला.

"गुरुजी, आज मला जगतापांपेक्षा माणसाच्या मनाचं कोडं जास्त छळतंय. कुंडली स्पष्ट सांगत होती की नवी जागा चांगली आहे — तुम्ही तसं स्पष्ट सांगितलंतही. तरी ते इतके घाबरले, इतके झगडले. आणि हे फक्त त्यांचंच नाही — बदल चांगला असला तरी माणूस त्याला इतका का घाबरतो?"

समर्थांनी हातातला पेढा न खाता तसाच धरून ठेवला, आणि म्हणाले —

"निखिल, याचं उत्तर आपल्या प्रत्येकाच्या आयुष्यातल्या पहिल्या बदलीत आहे. आईच्या पोटातलं बाळ आठव. नऊ महिने त्याचं एक जग असतं — ऊबदार, सुरक्षित, न मागता मिळणारं. आणि मग एक दिवस तेच जग त्याला बाहेर ढकलू लागतं. त्या बाळाला त्या क्षणी विचार करता आला असता, तर त्याला काय वाटलं असतं? हा शेवट आहे. भिंती दाबताहेत, ऊब सुटतेय, जग बुडतंय. त्याच्या दृष्टीने ते मरणच असतं. आणि आपण बाहेरून त्याच घटनेला काय म्हणतो? जन्म. बाळाला ज्या क्षणी सगळं संपल्यासारखं वाटतं, त्याच क्षणाचं नाव आपण वाढदिवस ठेवतो आणि दरवर्षी तो साजरा करतो. माणूस बदलाला घाबरतो, कारण प्रत्येक मोठा बदल आतून जन्मकळांसारखाच लागतो — आणि कळांच्या आतून हे कधीच दिसत नाही, की या कळा संपण्याच्या नाहीत, सुरू होण्याच्या आहेत. जगताप आठ महिन्यांपूर्वी पोटातलं बाळ होते. आज संत्री घेऊन आले — कारण जन्म होऊन गेलाय."

निखिलने मान डोलावली. मग त्याच्या कपाळावर दुसरी आठी उमटली.

"पण गुरुजी, मग दुसरा प्रश्न. बदली होणारच, हे तुम्हाला कुंडलीत स्पष्ट दिसत होतं. घटना अटळच होती, तर उपाय कशाला दिलेत? जे टळणारच नाही, त्याच्यासाठी दान, जप — याला अर्थ काय?"

"एका जुन्या ग्रंथात एक दाखला आहे," समर्थ म्हणाले. "सगळी जमीन काट्याकुट्यांनी भरलेली आहे — आणि एका माणसाला अनवाणी चालायचंय. तो विचार करतो — या साऱ्या जमिनीवर चामडं अंथरावं, म्हणजे कुठेच काटा टोचणार नाही. पण एवढं चामडं आणायचं कुठून? मग त्याला उमगतं — साऱ्या जमिनीला चामडं पांघरायची गरजच नाही. आपल्या दोन पावलांना चप्पल पुरे. पावलं झाकली की जमीन झाकल्यासारखीच. उपायांचं काम नेमकं हेच आहे, निखिल. उपाय जगातले काटे उपटत नाहीत — बदली रद्द करत नाहीत, साहेबांचं मन फिरवत नाहीत, ऋतू थांबवत नाहीत. उपाय चालणाऱ्याच्या पायाला चप्पल देतात. जगतापांचं दान त्यांच्या भीतीची चप्पल झालं, जप त्यांच्या नजरेची, आणि तो निरोपाचा नमस्कार — ती त्यांच्या मनाची. रस्ता तोच राहिला. चालणारा बदलला. आणि ज्योतिषाचं अर्ध्याहून जास्त काम हेच असतं — रस्ता बदलणं नव्हे, पाय घडवणं."

निखिल काही वेळ विचारात बुडाला. मग त्याने शेवटचा — आणि सगळ्यांत अवघड — प्रश्न काढला.

"गुरुजी, एक गोष्ट मात्र मला अजून पचत नाहीये. जगतापांची बदली त्यांच्या साहेबांनी सूडबुद्धीने केली — हेतू वाईटच होता. आणि तरी त्यातून जगतापांचं भलं झालं. मग आता काय म्हणायचं? साहेबांचे आभार मानायचे? वाईट करणाऱ्यालाच उपकार करणारा म्हणायचं? हे तर अन्यायाचंच समर्थन झालं ना?"

समर्थ यावर लगेच बोलले नाहीत. मग त्यांनी हळूच सुरुवात केली —

"समुद्राच्या तळाशी एक शिंपला असतो, निखिल. आणि एक दिवस एक खरखरीत वाळूचा कण त्याच्या कवचात घुसतो. तो कण शिंपल्याच्या भल्यासाठी आलेला नसतो — तो फक्त टोचणारा, जखम करणारा, नको असलेला कण असतो. आता शिंपल्यापुढे पर्याय काय? तो त्या कणाशी भांडू शकत नाही, त्याला बाहेर काढूही शकत नाही. मग शिंपला काय करतो? त्या टोचणीभोवती आपल्या आतल्या द्रव्याचे थर चढवत राहतो — एक, दोन, शंभर, हजार. आणि काही वर्षांनी त्या जखमेच्या जागी मोती तयार होतो."

"आता सांग — त्या मोत्याचं श्रेय कुणाचं? वाळूच्या कणाचं? मुळीच नाही. कण फक्त टोचला — मोती शिंपल्याने घडवला. म्हणून शिंपला कणाचे आभार मानत नाही, आणि कणाचा राग करत बसण्यात आपली वर्षंही घालवत नाही. तो फक्त आपलं काम करतो — थर चढवण्याचं."

"साहेबांचं तसंच आहे. त्यांचा हेतू वाईट होता — तो वाईटच राहतो. फळ चांगलं आलं म्हणून हेतू धुतला जात नाही. त्यांच्या कृतीचा हिशेब त्यांच्या पदरात — तो मांडणारे आपण कोण? पण जगतापांच्या पदरात काय पडायचं, हे मात्र जगतापांनी ठरवलं. तीच टोचणी उराशी धरून ते आयुष्यभर धुमसत राहू शकले असते — तर टोचणी टोचणीच राहिली असती. त्यांनी तिच्याभोवती थर चढवले — नवं काम, मुलीचं शिक्षण, निरोपाचा नमस्कार — आणि टोचणीचा मोती झाला. हे अन्यायाचं समर्थन नाही रे, निखिल — हा अन्यायाचा पराभव आहे. कारण अन्याय करणाऱ्याला काय हवं होतं? जगतापांचं आयुष्य बिघडावं. आणि झालं काय? ते उजळलं. वाईट हेतूला याहून मोठी हार कुठली?"

निखिलने हातातला पेढा तोंडात टाकला आणि हसून म्हणाला, "म्हणजे जगतापांनी साहेबांवर सूड उगवलाच म्हणायचा — फक्त सुखी होऊन."

"जगात याहून गोड सूड नाही," समर्थ म्हणाले — आणि इतका वेळ हातात धरून ठेवलेला पेढा त्यांनी शांतपणे तोंडात टाकला.

बाहेर संध्याकाळ उतरत होती. दूर आभाळातून पक्ष्यांचा एक थवा एका दिशेने चालला होता — कुठून कुठे, कुणास ठाऊक. पण त्या थव्यातल्या एकाही पक्ष्याच्या पंखांत खंत नव्हती. कारण ऋतू ओळखणाऱ्याला कुठलंच जग परकं नसतं — प्रत्येक तळं आपापल्या पाळीने त्याचंच असतं.

टीप : - सदर कथा हि ज्योतिष वास्तुशात्र सल्लागार डॉ. अभय अगस्ते यांच्या “काळाचे संकेत” या कथा संग्रहातील आहे, ***कथा आवडल्यास वेगवेळ्या ग्रुप मध्ये किंवा आपल्या नातेवाईकांना, मित्रमंडळींना लेखकाच्या नावासह जरूर शेअर करा**  या कथेतील सर्व पात्र हे काल्पनिक आहेत, काही साम्य आढळ्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा